هر كلمه‌اى را علمى است، و اين تعداد چهار برابر مى‌شود زيرا هر يك را ظاهر و باطن و حدّ و مطلعى است. اين كه پيامبر خدا (ص) بسم الله الرّحمان الرّحيم را بيست بار تكرار فرمود«٥» به خاطر تدبّر در باطن معانى آن بوده و گرنه تفسير آن روشن است و چنين آيه‌اى احتياج به تكرار ندارد. ابن مسعود گفته است: كسى كه علم اوّلين و آخرين را خواهان است قرآن را بررسى و در آن غور كند، و اين گونه علم تنها با تفسير ظاهرى قرآن حاصل نمى‌شود.

كوتاه سخن اين كه همه علوم مندرج در افعال و صفات خداوند است و افعال و صفات او در قرآن شرح داده شده در حالى كه اين علوم را نهايتى نيست. و در قرآن به صورت كلّى به آنها اشاره شده و تفصيل آنها به مراتب تعمّق در فهم قرآن مربوط است.

و مجرّد ظاهر تفسير هيچ گونه اشاره‌اى به آنها ندارد، بلكه نسبت به همه مسائلى كه حلّ آنها براى انديشمندان مشكل است و نظريّات و معقولاتى كه مردم در آنها اختلاف دارند در قرآن راجع به آنها رموز و دلالاتى است كه درك آنها به اهل فهم اختصاص دارد و ممكن نيست تفسير ظاهرى قرآن عهده‌دار اين مقصود باشد. از اين رو پيامبر خدا (ص) فرموده است: «قرآن را بخوانيد و عجايب آن را بخواهيد.»«٦»

على (ع) از پيامبر (ص) روايت كرده«٧» كه فرموده است: «سوگند به آن كه مرا بحقّ برانگيخت، امّت من از اصل دين و جماعت خود به هفتاد و دو فرقه منقسم مى‌شود كه همه آنها گمراه و گمراه كننده‌اند و به دوزخ دعوت مى‌كنند هنگامى كه اوضاع چنين شود بر شماست كه به كتاب خدا چنگ زنيد، چه خبر آنچه پيش از شما بوده و پس از شما خواهد بود و حكم آنچه ميان شما واقع مى‌شود همگى در آن است. هر كس از جبّاران با آن مخالفت كند خداوند پشت او را مى‌شكند و هر كس علم را در غير آن طلب كند خداوند او را گمراه مى‌سازد. آن ريسمان استوار الهى و نور پرفروغ و شفاى سودبخش‌

[٥] عراقي گفته است: ابوذر هروي آن را در معجم خود با سندي ضعيف از ابي هريره روايت کرده است.

[٦]- ابن ابي شيبه، بيهقي از ابي هريره، مستدرک حاکم، الجامع‌الصغير باب الف.

[٧]- مجمع البيان فنّ ششم از حارث اعور از علي (ع) از پيامبر خدا (ص)؛ ترمذي؛ ج ١١، ص ٣٠.