اوست. براى كسى كه به آن تمسّك جويد مصونيّت، و براى كسى كه از آن پيروى كند رستگارى است، كژ نمى‌شود تا آن را راست كنند، و گمراه نمى‌شود تا آن را به راه آورند، عجايب آن پايان نمى‌پذيرد، و تكرار زياد، آن را كهنه نمى‌كند.»

در حديث حذيفه آمده كه چون پيامبر خدا (ص) به وى خبر داد كه پس از او امّت دچار اختلاف و تفرقه مى‌شود عرض كرد: اى پيامبر خدا اگر آن وضع را درك كنم به من چه مى‌فرمايىي پاسخ داد: «كتاب خدا را بياموز و به آنچه در آن است عمل كن، چه راه رهايى از آن همين است.» من سخنم را سه بار تكرار كردم، و آن حضرت سه بار فرمود:

«كتاب خدا را بياموز و به آنچه در آن است عمل كن كه در آن رستگارى است.»«٨»

على (ع) فرموده است: «هر كس قرآن را بفهمد همه علوم براى او آشكار مى‌شود:»«٩» و اين تذكّرى است به آن كه قرآن به همه علوم اشاره دارد.

ابن عبّاس در باره قول خداوند متعال: وَ من يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً«١٠»، گفته است: حكمت فهم قرآن است. خداوند فرموده است: فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ وَ كُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَ عِلْماً«١١» بر طبق اين آيه خداوند آنچه را به آنها داده علم ناميده و آنچه سليمان را بدان تخصيص داده فهم گفته و آن را بر علم و حكمت مقدّم داشته است.

اينها امورى است كه دلالت دارند بر اين كه فهم معانى قرآن دامنه‌اى وسيع و ميدانى گسترده دارد و تفسيرى كه از ظاهر آن نقل مى‌شود نهايت ادراك آن نيست.

امّا در باره قول پيامبر خدا (ص) كه: «هر كس قرآن را به رأى تفسير كند ...» و نهى آن حضرت از اين كار و گفتار يكى از صحابه كه گفته است: كدام زمين مرا برمى‌دارد و كدام آسمان بر من سايه مى‌افكند اگر به رأى خود در قرآن سخن گويم، و نيز احاديث و اخبار ديگرى كه در نهى از تفسير قرآن به رأى وارد شده است يا مقصود از آنها اكتفاى‌

[٨] مسند احمد، ج ٥، ص ٣٨٦ و ٣٨٨ و ٣٩٠؛ صحيح مسلم، ج ٨، ص ١٧٣.

[٩]- بر مأخذ آن دست نيافتم.

[١٠]- بقره/٢٦٩: و به هرکس حکمت داده شد خير فراواني داده شده است.

[١١]- انبياء / ٧٩: ما آن را به سليمان تفهيم کرديم و به هر يک از آنها داوري و علم داديم.