غلبه مى‌دهد و اسباب را براى آنان فراهم مى‌سازد تا بتوانند دست عطا از آستين در آورند و كسى كه در اين باره يقين دارد جز به مسبّب الاسباب نظر نخواهد داشت. يقين چنين بنده‌اى براى صدقه دهنده سودمندتر از شكر و سپاس ديگرى غير از اوست چه شكر و ستايش، حركت زبان است كه غالبا سودش اندك است، امّا كمك و اعانت چنين خداشناسى هرگز ضايع نخواهد ماند. علاوه بر اين كسى كه در برابر عطا و بخشش ستايش و دعاى خير مى‌كند در صورت منع و خوددارى از اعطا نكوهش، و در صورت ايذاء نفرين خواهد كرد و احوال او متفاوت مى‌باشد و كسى كه درون خود را از ملاحظه واسطه‌ها مگر در آن حدّ كه واسطه‌اند پاكيزه نكرده شايد در باره او بتوان گفت كه از شرك خفّى جدا نيست و بايد در تصفيه توحيد خود از زنگار شرك و كدورات آن از خداوند بيمناك باشد.

مى‌گويم: در مورد آيه: وَ ما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِكُونَ«٥٢» از ابى عبد الله (ع) روايت شده كه فرموده است: «اين سخن مردى است كه بگويد اگر فلانى نبود هلاك مى‌شدم، و اگر فلانى نبود به فلان موفقيّت نمى‌رسيدم و اگر فلانى نبود عائله‌ام نابود شده بود. آيا نمى‌بينى او براى خداوند شريكى در سلطنتش قرار داده كه به او روزى مى‌دهد و حوادث را از وى دفع مى‌كند.» عرض كردم: مى‌گويد: اگر خداوند به وجود فلانى بر من منّت نمى‌گذاشت هلاك شده بودمي فرمود: «آرى اين سخن و امثال آن اشكالى ندارد.» اين حديث را احمد بن فهد در العدّة«٥٣» روايت كرده است. با اين حال نبايد علم او به توحيد وى را از گزاردن شكر واسطه مانع شود. در الفقيه آمده كه پيامبر خدا (ص) فرموده است: «كسى كه نسبت به او نيكى شده بايد تلافى كند، و اگر نمى‌تواند سپاسگزارى كند و اگر اين كار را نكند كفران نعمت كرده است.»«٥٤» امام صادق (ع) فرموده است: «خداوند راهزنان كار خير را لعنت كند» عرض شد: چه‌

[٥٢] يوسف / ١٠٦: و اکثر آنها که مدّعي ايمان به خدا هستند مشرکند.

[٥٣]- ص ٧٠.

[٥٤]- الفقيه صدوق، ص ١٦٢، شماره ١٦ و ١٧؛ کافي، جلد ٤، ص ٣٣.