راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٣٥٩ - ٩- ترقّى

آيه روشن و ليكن حقيقت معناى آن مشكل است. چه اين آيه هم رمى (انداختن) را اثبات و هم نفى مى‌كند و اين دو در ظاهر ضدّ يكديگرند، مگر اين كه انسان بداند كه پيامبر (ص) از جهتى رمى كرده و از جهت ديگر نكرده و از آن جهت كه رمى نكرده خداوند رمى كرده است. همچنين خداوند فرموده است: قاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ الله بِأَيْدِيكُمْ«٥٥» بنابر ظاهر آيه، اگر آنها با دشمن پيكار مى‌كنند چگونه خداوند دشمن را عذاب مى‌كند، و اگر خداوند با به حركت درآوردن دست رزمندگان دشمن را عذاب مى‌دهد دستور پيكار با آنها چه معنايى داردي حقيقت اين معنا به دريايى عظيم از علوم مكاشفات مربوط مى‌شود و تفسير ظاهرى كافى نيست. بلكه انسان بايد وجه ارتباط افعال را با قدرتى كه در او حادث مى‌شود بداند و وجه ارتباط آن قدرت را با قدرت حق تعالى بشناسد تا پس از كشف امور دشوارى كه بسيارند صدق قول حق تعالى بر او معلوم گردد كه: وَ ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لكِنَّ الله رَمى‌.

اگر همه عمر آدمى در كشف اسرار اين معانى و آنچه مربوط به مقدّمات و لواحق آن است صرف شود، ممكن است عمر انسان به پايان برسد پيش از آن كه بتواند به همه لواحق اين معانى دست يابد.

در قرآن هيچ كلمه‌اى نيست، مگر آن كه تحقيق آن به همان چيزى كه ذكر شد نياز دارد. و اسرار قرآن بر راسخان در علم به اندازه وسعت دانش و صفاى دل و قوّت انگيزه‌هاى آنها در تدبّر و تجرّد در طلب، كشف مى‌شود، و براى هر يك از آنها در ترقّى به درجات بالاتر حدّ و مرتبه‌اى است امّا دست يافتن به تمامى حقايق معانى قرآن امرى است كه نمى‌توان اميد آن را داشت هر چند درياها مركّب و درختها قلم شود، چه اسرار كلمات الهى بى‌پايان است و درياها به آخر مى‌رسد پيش از آن كه كلمات الهى پايان يابد. از اين رو مردم اگر هم در شناخت تفسير ظاهر مشترك باشند از اين حيث متفاوتند، و تفسير ظاهر در اين مورد كافى نيست.