راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٣٢٨ - ٥- تفهّم

سعيد بن حبير در سرتاسر شبى آيه: وَ امْتازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ.«٧» را مكرّر مى‌خواند.

يكى از پيشينيان گفته است: من خواندن سوره‌اى را آغاز مى‌كنم، ليكن توجّه به بعضى از مطالب مرا تا بامداد از اتمام آن باز مى‌دارد.

و نيز يكى از اينان مى‌گويد: هر آيه‌اى را نفهمم و دلم متوجّه آن نباشد، براى خواندن آن ثوابى نمى‌بينم.

از ابو سليمان دارانى نقل شده كه گفته است: من آيه‌اى مى‌خوانم و چهار يا پنج شب در آن تأمّل مى‌كنم و اگر رشته فكر خود را در آن قطع نكنم از آن نمى‌توانم بگذرم و به آيه ديگر برسم.

و نيز از يكى از پيشينيان نقل شده كه شش ماه تمام در سوره هود مانده بود و پيوسته آن را تكرار مى‌كرد، و از تدبّر در آن فارغ نمى‌شد.

يكى از عارفان گفته است: من در هر جمعه و در هر ماه و در هر سالى يك ختم قرآن مى‌كنم، و قرآنى را نيز از سى سال پيش شروع كرده و هنوز از آن فارغ نشده‌ام.

روشن است كه اين تفاوت به سبب اختلاف مراتب تدبّر و تعمّق است. همين شخص مى‌گويد: من خود را مزدورى مى‌انگارم كه روزانه و هفتگى و ماهانه و سالانه كار انجام مى‌دهد.

٥- تفهّم‌

و آن عبارت از اين است كه از هر آيه‌اى آنچه سزاوار آن است برداشت و استنباط كند، زيرا قرآن مشتمل بر ذكر صفات و افعال بارى تعالى و بيان احوال پيامبران (ع) و ذكر حالات تكذيب كنندگان آنهاست كه چگونه نابود شدند و نيز شامل اوامر و نواهى پروردگار و ذكر بهشت و دوزخ است. امّا صفات بارى تعالى مانند آيه:

لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْ‌ءٌ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ.«٨» و نيز: الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ