تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٣٥٤ - شرح آيات

ضرورتى ندارد كه بشر كيفيّت آن را كشف كند، بلكه بسا كه رابطه ميان عمل و نتيجه شناخته نشده است و پرسشهايى بر مى‌انگيزد: رابطه ميان صله رحم و طول عمر چيست؟، و ميان توسعه زنا و گسترش مرگ ناگهانى (سكته) كدام است؟، و ميان انحراف قوم لوط و صاعقه‌اى كه آنها را از ميان برد چه رابطه‌اى است؟ و رابطه ميان بيدارى و برخاستن انسان در بين الطّلوعين‌ [٧٢] و گشايش روزى او، و برخاستن شب‌ [٧٣] و طول عمر، و صدقه دادن و دفع بلا، و زكات و فراخ معاشى، و ميان راستى و امانت و عزّت در اجتماع كدام است؟

تمام اين رابطه‌ها نزد انسان مجهول مانده است، ولى همه حقايقى است كه در زندگى واقع شده و مى‌شود/ ٣٦٠ خواه ما آنها را بشناسيم يا نشناسيم.

بنا بر اين بجاى آن كه حرص ما را به زد و خوردهاى اجتماعى وا دارد، بگذار راه و روشهاى الهى را به كار بريم كه همانا ضامن تحقق بخشيدن به آرزوها و خواستهاى مشروع ماست، خواه حكمت آنها و در نتيجه روابط آنها را با اين آرزوها بدانيم يا ندانيم، زيرا ما ناگزير بايد به عجز خود در احاطه به دين خدا اعتراف كنيم، مگر نه آن كه دين خدا نشانه علم اوست، پس آيا كسى مى‌پندارد كه علم او به سطح علم پروردگارش برسد؟ و از اينجاست كه در حديث آمده است

«براستى، دين خدا با خردها سنجيده نمى‌شود.» و با اين نگرش ژرف و واقعى براى زندگى اسلام يك گام از مادّيگرى و دو گام بر قدرى بودن پيشى مى‌گيرد، چه قدريّه معتقد به فقدان رابطه ميان كوشش انسان و رويدادهايى است كه بر او واقع مى‌شود و بدين ترتيب منكر عقلايى بودن نظامهاى حكمروا بر كاينات است، و مادّيگرى كوركورانه معتقد است كه نظام هستى عقلايى است، ولى جز به روابط پيدا در اين نظام اعتراف نمى‌كند و روابط پنهانى را كه غيب آنها را نشان مى‌دهد، منكر است.