كه سحابيها گرد آمدند و پس از آن به صورت ستارگان درآمدند، و هنوز هم چنان كميّتهايى بزرگ از آنها در فضا پراكنده‌اند كه كارشناسان مقدار آن را به همان اندازه كميّتى كه ستارگان از آنها آفريده شده‌اند مى‌دانند، و ستارگان هم چنان با جذب پاره‌هايى از اين سحابيها فضا را مى‌روبند، امّا مقدار آنها به مراتب بيش از قدرت جاذبه ستارگان است! «فَقالَ لَها وَ لِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ‌- پس به آن و به زمين گفت: خواه يا ناخواه بيائيد. گفتند: فرمانبردار آمديم.» و چرا آسمان و زمين به اراده خداوندى كه آنها را به فضل خود آفريده، و نشانه‌هاى خود را در آن دو به وديعه نهاده، و آنها را جايگاهى براى عبادت فرشتگان گرامى و روانهاى اولياء خود قرار داده، جواب نگويند؟ بلى، آسمان و زمين و ديگر كاينات با فرمانبردارى به پروردگار پاسخ مى‌گويند، و در راه خشنودى او مى‌كوشند و از رحمتهاى او سپاس دارند و بر بركتهاى او شكر گزارند، پيش و بيش از آن كه از بيم خشم او و هراس از درشتيهاى او به وى پاسخ گويند، و گفته‌اند كه نمودارى رحمت خدا در آفريدگان درخشانتر و آشكارتر از نمودارى سلطه و عزّت اوست، و مهربانى و رحمت او بر خشمش پيشى گرفته است. منزه است خداوند پروردگار جهانيان.

شايد آيه اشاره به اين معنى مى‌كند كه پروردگار ما قانونها و روشهاى خود را در آفرينش مى‌راند چه آفريدگان بخواهند يا نخواهند، ولى جهان آفرينش با فرمانبردارى، نه بنا خواست به فرمانها خدا گردن مى‌نهد! پس قوانين او بى اكراهى در جهان هستى اجرا مى‌شود .. اى كاش ما از رهگذر اين حقيقت آگاه و هشيار شويم و احكام خدا را به دلخواه و با رغبت به كسب خشنودى خدا در مورد خود اجرا كنيم و به جان و دل پذيرا باشيم.

/ ١٨٦ از خود مى‌پرسيم: آيا آسمان و زمين شعورى داشتند كه پروردگار آن دو را بدين صورت مخاطب قرار داده است؟ برخى اين مطلب را بشدّت نفى كرده و تمام آياتى را كه بدين گونه وحى شده به خطاب وصف حال تأويل كرده‌اند. مثلا درباره‌