بيان. راغب گفته است حلم يعنى در اختيار گرفتن نفس و جلوگيرى از هيجان و بر افروخته شدن خشم و گفته شده حلم يعنى تانى و تامل و تحقيق در امور و اين حالت از اثر اعتدال قوه غضبيه است كه انسان را از تاثر و ناراحتى در مقابل پيش آمدهاى ناگوار منع كرده و باز ميدارد.

و از آثار حلم اضطراب و تشويش نداشتن در برابر حوادث هولناك و افراط و تعدى نكردن در مواقع مواخذه از مقصرين و كنترل اعمال و حركات است و همچنين از آثارش اظهار برترى و امتياز نسبت بديگران نداشتن و سستى و مسامحه نكردن در حفظ و نگهدارى آنچه كه شرعا و عقلا حفظ آن واجب است. (تمام شد حرف راغب) و اين حديث دلالت بر اين دارد كه شرط كمال عبادت و قبولى آن حلم است زيرا شخص سفيه و نادان دست بكارهاى زشت و ناروا ميزند از قبيل فحش و ناسزا و زدن و آزار و اذيت و بالاتر مثل زخمى كردن طرف و كشتن كه تمام اين اعمال موجب فساد عبادت است چون خداوند عبادت متقين را فقط قبول ميفرمايد. و گفته شده كه مقصود از حليم و بردبار در اينجا عاقل است و قبلا هم گفته شد كه عبادت غير عاقل كامل نيست. و چون سكوت از امور بى‌فائده از لوازم حلم و بردبارى است از اين جهت پس از حلم سكوت را ذكر فرموده. و لذا پيامبر اسلام ٦ فرمود هر وقت يكى از شما خشمناك شد بايد سكوت نمايد. و روزه صمت و سكوت در ميان بنى اسرائيل مشروع و متداول بوده (يعنى روزه همراه با سكوت و حرف نزدن) و اين عمل گر چه در اسلام منسوخ شده ولى اصل سكوت و خاموشى و ارزش آن مطلوب و محبوب است و حضرت رضا ٧ براى شاهد بر خوبى صمت و سكوت مشروعيت آن را در بنى اسرائيل يادآور مى‌شود كه آنها وقتى عبادت‌كننده را در رديف عابدان معروف ميشمردند كه مدت بيست سال بر روزه سكوت يا بر اصل سكوت مواظبت نمايد ١٣- كافى. محمد بن يحيى ... از زراره از حضرت باقر ٧ از حضرت سجاد ٧ ميفرمود. خيلى خوش دارم از كسى كه حلمش در موقع غضب او را دريابد.

١٤- كافى. عده‌اى از مشايخ ... از حفص مرفوعا از حضرت صادق ٧ كه رسول خدا ٦ فرمود هرگز خداوند متعال جهل و نادانى را موجب عزت و عظمت و حلم و بردبارى را عامل ذلت قرار نداده است.

بيان. لفظ جهل در مقابل علم گفته مى‌شود و نيز به لازمه آن كه سفاهت و اعمال مخالف عقل است اطلاق ميگردد و اينجا احتمال دو وجه هست همچنان كه حلم احتمال هر دو معناى مقابل را دارد و دومى بهتر است.

١٥- كافى. از عده ... از جابر از حضرت باقر ٧ كه فرمود خداوند متعال شخص باحياء و بردبار را دوست ميدارد.