تفكر در امر الهى است با همان معانى كه قبلا بيان شد. و گفته مى‌شود كه منظور از تفكر در امر خدا علم و آگاهى به كيفيت و چگونگى عمل و آداب و شرائط اعمال و عبادت كه اين اعمال بدون ملاحظه اين علم و آگاهى باطل است و خلاصه مطلب اينكه نماز و روزه زياد بدون ملاحظه شرائط و كيفيت و احكام آنها عبادت نيست.

مؤلف. اين احتمال هم هست كه نماز و روزه زياد تفكر در مسائل شناخت خدا و شناخت رسول او و شناخت ائمه هدى : همچنان كه مخالفان و عامه چنين هستند پذيرفته نيست و موجب بعد و دورى از حق است.

٥- از محمد بن يحيى ... از ربعى از حضرت صادق كه امير مؤمنان : فرمود التفكر يدعو الى البر و العمل به تفكر و دعوت به نيكى و عمل مينمايد.

بيان. ظاهرا تفكرى كه در اين حديث آمده شامل جميع انواع تفكرات صحيحى كه بآنها اشاره كرديم مى‌شود. مثلا تفكر در عظمت خدا كه موجب خوف و خشيت و اطاعت الهى مى‌شود. و تفكر در فناء دنيا و لذات دنيوى كه موجب ترك آن لذت است. و تفكر در عواقب كار گذشتگان كه فكر پايان سعادتمندانه صالحان موجب پيروى از روش آنها است و فكر در عواقب شوم و شقاوتمندانه مجرمين باعث اجتناب از روش آنها است. و فكر در عيوب نفسانى و آفات آن باعث توجه بآن و اصلاح نفس است. و فكر در اسرار و نتائج عبادت كه موجب سعى و كوشش در تكميل عبادت و برطرف كردن نواقص آن مى‌شود. و فكر در ارزش درجات اخروى كه باعث تحصيل و بدست آوردن آن درجات مى‌شود و فكر در مسائل دينى و شرعى كه موجب مى‌شود هر مسأله در مورد خود عملى گردد. و فكر در ارزش اخلاق حسنه و پسنديده كه انسان را دعوت تخلق بآنها مينمايد و فكر در اخلاق نكوهيده و آثار زشت آنها كه باعث دورى از آنها ميگردد. و فكر در نواقص و معايب اعمال خويش كه موجب دقت در اصلاح آن مى‌شود. و فكر در گناهان و نتائج شوم و كيفرهاى اخروى آن و اينكه باعث بعد و دورى از خدا و محروميت از سعادت مى‌شود كه موجب خوددارى از گناه و جبران گذشته از راه توبه و ندامت مى‌شود. و فكر در صفات و افعال الهى و در الطاف و احسانش به بندگان و نعمتهاى ارزنده او و فراوانى آنها و آسان بودن تكاليف و وعده پاداش زياد در مقابل عمل اندك و مسخر بودن آنچه در آسمانها و زمين است براى انسان و گردش و حركت آنها بنفع انسان و نظائر اين افكار كه او را وادار ميكند باحسان و اعمال نيك و رغبت در اطاعت و خوددارى از اعمال زشت. و ارزش فكر در مسائل و موارد ديگر و آثار سازنده آن با مقايسه با اين مطالب روشن ميگردد.