١٧- معانى از پدرش ... از ابى جارود از حضرت باقر ٧ در تفسير آيه شريفه‌ إِنَّكَ لَعَلى‌ خُلُقٍ عَظِيمٍ‌ فرمود منظور از خلق عظيم دين اسلام است و روايت شده كه خلق عظيم يعنى دين بزرگ و باعظمت اسلام.

بيان. در مجمع البيان در تفسير آيه شريفه از ابن عباس و مجاهد و حسن نقل كرده كه مقصود از خلق عظيم دين عظيم اسلام است و يعنى اى رسول ما تو بر دين اسلام هستى و گفته شده يعنى تو متخلق باخلاق اسلامى و داراى طبع و منش كريم و بزرگ هستى و حقيقت خلق آن خوى و آدابى است كه روح و نفس انسانى بخود گرفته و از اين جهت بآن خلق گفته مى‌شود كه مانند خلقت و سرشت شده است ولى آن آداب و خصلتهائى كه از اول جزء طبيعت بوده و انسان با آن خصوصيت آفريده شده بآنها غرائز و خصوصيات طبيعت گفته مى‌شود بنا بر اين اخلاق عبارت است از حالات و ملكاتى كه اكتساب شده و با تمرين بدست آمده و گفته شده كه خلق عظيم يعنى صبر در حق و بخشش وسيع و تدبير و اداره و انجام كارها بر طبق بينش عقلى توام با مصلحت‌انديشى و مدارا و نرمى و تحمل مشكلات در راه تبليغ دين و دعوت مردم بسوى خداوند متعال و عفو و گذشت و جديت و كوشش در يارى مؤمنان و نداشتن حرص و حسد و امثال اينها كه اين قول از جبائى نقل شده: و عائشه ميگويد اخلاق پيامبر عبارت است از آن مطالبى كه ده آيه اول سوره مؤمنون بيان كرده. و كسى كه خداوند متعال او را بداشتن خلق عظيم مدح و ثنا نموده ديگر بالاتر از اين مدح و ثنائى نيست و گفته شده خداوند از اين جهت حضرت را بخلق عظيم تعريف نموده كه آن حضرت با اينكه قلبا" از كفار و مشركين بيزار بود باز هم با آنها با اخلاق خويش معاشرت ميكرد كه ظاهرش با مردم گرم ميگرفت ولى باطنش با حق بود:

و گفته شده چون حضرتش دستورات تاديبى خداوند متعال را امتثال و اجراء مينمود كه فرمود خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ‌ اعراف ١٩٩ عفو و گذشت داشته باش و بكار خوب امر كن و از بى‌ادبى نادانان چشم بپوش: و گفته شده خلق حضرتش از اين جهت عظيم گفته شده كه كرائم و اخلاق بزرگوارانه در او جمع بود كه مؤيد اين همان حديث مشهور است كه فرمود بعثت لأتمم مكارم الاخلاق. و نيز فرمود خداى من مرا تاديب نموده و ادب مرا نيكو كرده است و فرمود مؤمن با حسن خلق خود بدرجه شخص شب‌زنده‌دارى كه روزها را هم روزه ميگيرد نائل مى‌شود و از ابو الدرداء نقل شده كه رسول خدا ٦ فرمود در ميزان اعمال هيچ چيزى سنگين‌تر از حسن خلق نيست و از حضرت رضا از پدران خود از رسول خدا عليهم السّلام كه فرمود بر شما باد بحسن خلق كه خوش‌خلق بالاخره در بهشت است و از بدخوئى برحذر باشيد كه بدخلقى بالاخره در دوزخ است (آن موجب‌