و در اخبار و روايات بحسب ظاهر تنافى و تناقض ديده مى‌شود چون اين خبر و امثال و نظائر او دستور تشكر و سپاسگزارى از مخلوق و وسائط نعمت يعنى تشكر از افرادى كه به انسان احسان ميكنند داده است و از طرف ديگر نيز اخبار و احاديثى هست كه انسان فقط از خدا بايد تشكر نموده و شكر او را بجا آورد كه از امير مؤمنان ٧ وارد شد.

لا يحمد حامد الا ربه هيچ سپاسگزارى از غير خدا سپاسگزارى نكند. ولى از چند وجه ميتوان جمع ما بين اخبار نموده و تنافى و تناقضى ظاهرى را رفع كرد.

١- تشكر و سپاس از مخلوق و وسائط نعمت از جهت اينكه خداوند متعال چنين دستورى داده در واقع تشكر و سپاس حق است پس در حقيقت چون امتثال امر خداوند است شكر الهى را بجا آورده است و جمله‌اى كه در اين حديث بود (لم تشكرنى اذ لم تشكره) (چون از فلانى تشكر نكردى شكر مرا هم بجا نياوردى) ممكن است همين معنا منظور باشد يعنى امتثال امر مرا ننمودى.

٢- اخبار تشكر از مخلوق بلحاظ اينكه آنان واسطه وصول نعمت هستند و به همين مقدار دخالت در رسيدن نعمت دارند و نبايد بطور كلى عليت و فاعليت و لو بطور واسطه از آنان سلب شود و گر نه به مسأله جبر منتهى مى‌شود كه تمام كارها راسا" و بدون دخالت و عمل مخلوق بخدا منسوب است و بندگان كوچكترين فاعليتى ندارند و اين چنين اعتقادى جبر محض و باطل است. و اخبارى كه ميگويد هيچ نظرى به مخلوق نبايد باشد باين معنا است كه انسان براى مخلوق فاعليت و تاثير استقلالى قائل باشد و آنان را مستقل در انعام و احسان بداند و روى اين اعتقاد تشكر و سپاسگزارى مخلوق را انجام دهد كه اين هم شرك است و باطل. و قبلا" گفتيم ريشه و اصل نعمتها و وجود نعمت دهنده و ابزار آن و اعضاء و جوارحى كه نعمت دهنده دارد و موفقيت بعطا و بخشش همه و همه از طرف خدا است.

و جمله معروف امر بين الامرين يكى از معانيش همين است يعنى نه جبر محض و نه تفويض صرف است بلكه هم خدا و هم مخلوق در افعال دخالت دارد ولى در طول هم. خدا بطور استقلال و اصالت و مخلوق بطور واسطه و اسباب و آنچه كه گفته شد- غير خدا زحمت حمل رزق خدائى را تحمل نموده و او را بتو ميرساند- منظور همين مطلب است كه ديگران واسطه نعمتند بنا بر اين نهى از تشكر از مخلوق يعنى سپاس در برابر اصل رزق چون رازق فقط خدا است و ديگران رازق نيستند پس حمد و سپاس براى رزق و اصل نعمت فقط از آن خدا است. و منظور از اخبارى كه ترغيب نموده به تشكر از مخلوق تشكر از تحمل زحمت و