منافى حكمت و تكليف است‌ وَ ما أَصابَكُمْ‌ و آن چه رسيد بشما از مكروهات طباع شما چون قتل و جرح و وهن و كسر يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ‌ در آن روز كه بهم رسيدند دو گروه مسلمان و كافر يعنى روز احد كه لشگر ابو سفيان با سپاه مؤمنان رو باردوى يكديگر آوردند فَبِإِذْنِ اللَّهِ‌ پس آن كاين و ثابت بود بفرمان خدا يعنى بتخليه او مشركان را بر مسلمانان بجهت مخالفت قول پيغمبر (ص) و تسميه تخليه باذن جهت آنست كه تخليه از لوازم اذن است و در اكثر تفاسير اذن بمعنى علم است و منه قوله تعالى‌ وَ أَذانٌ مِنَ اللَّهِ‌ اى اعلام يعنى خدا در علم ازلى ميدانست كه چنين صورتى واقع خواهد شد بجهت مخالفت شما و چون علم او سبحانه تابع معلوم است چنان كه در كتب كلاميه ثابت شده پس علت آن نتواند بود و گويند اذن درين مقام بمعنى عقوبت است چه حقتعالى براى هر ذنبى عقوبتى مقرر فرموده و اين صورت عقوبت ايشان بود بر ترك امر رسول (ص) و نميتواند بود كه مراد باذن اينجا اباحه و اطلاق باشد هم چنان كه ظاهر لفظ مقتضى آنست زيرا كه حقتعالى اباحه معاصى نفرموده و حكم باطلاق آن نكرده و قتل كافر مسلم را از اعظم معاصى است پس چگونه در آن اذن داده باشد و قوله‌ وَ لِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ‌ عطفست بر فعل محذوف كه باذن اللَّه متضمن آنست و تقدير اينست كه (ما اصابكم يوم التقى الجمعان فلتخليته اياهم- مخالفتكم) و ليعلم يعنى مصيبتى كه بشما رسيد در آن روز بجهت واگذاشتن حقتعالى بود كافران را بر شما و رفع تمكين از شما بسبب مخالفت شما بامر پيغمبر (ص) بود و بجهت آنكه متميز سازد مؤمنانرا يعنى ايمان ايشان را ظاهر گرداند وَ لِيَعْلَمَ الَّذِينَ نافَقُوا و تا متميز گرداند نفاق آنان را كه نفاق ورزيدند يعنى نفاق عبد اللَّه بن ابى سلول و اصحاب او آشكارا سازد و بنا بر اين تسميه تمييز بعلم از قبيل تسميه شي‌ء است بلازم يعنى تا علم او سبحانه تعلق گيرد بظهور ايمان مؤمنان و ظهور نفاق منافقان يا آنكه حقتعالى با ايشان معامله آنان كند كه اول ندانسته باشند حقيقت حال آنها را و بعد از آن بر ايشان منكشف و ظاهر گردد و ملخص معنى آنكه تا ايمان و نفاق ايشان بر عالميان ظاهر گردد و بر همه كس روشن شود كه در ميان آنها مؤمن كيست و منافق كيست‌ وَ قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا عطفست بر نافقوا و داخل در صله آن يعنى تا ظاهر گرداند خداى تعالى آنان را كه نفاق ورزيدند و گفته شد مر ايشان را كه بيائيد و از حرب باز نگرديد و يا آنكه كلام مستأنف باشد براى بيان حال منافقان يعنى چون اهل نفاق را گويند كه بياييد و بجد تمام‌ قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ‌ كارزار كنيد با مشركان در راه خدا أَوِ ادْفَعُوا يا دفع كنيد شر مشركان را كه داعيه قتل و غارت اهل‌