نفس است كه مؤنث سماعى است و هم چنين است ارجاع ضمير مؤنث باو در قوله تعالى‌ وَ خَلَقَ مِنْها كه عطفست بر خلقكم يعنى آفريد شما را از آدم عليه السلام و آفريد از او زَوْجَها جفت وى را كه خواست در اخبار آمده كه حق تعالى حوا را از باقى طينت آدم آفريد و قول اصح و اكثر ميان مفسران آن است كه چون حق تعالى آدم را بيافريد و او را ببهشت برد اگر چه در بهشت حوران و غلمان پاكيزه سرشت بودند اما بواسطه عدم جنسيت چندانى بايشان الفت نداشت از حق تعالى از جنس خود انيسى طلبيد حقتعالى خوابى گران بر او گماشت و جبرئيل را امر فرمود تا از پهلوى چپ او استخوانى بيرون كشيد و حوا را از آن استخوان بيافريد و ظاهر وَ خَلَقَ مِنْها زَوْجَها دالست بر اين و مقوى اين است قول حضرت رسالت (ص) كه‌

خلقت المرأة من ضلع ان اقمتها كسرتها و ان تركتها و فيها عوج استمتعت بها

پس ملخص معنى آيه آنست كه حقتعالى آفريد حوا را از ضلعى از اضلاع آدم و ميتواند بود كه معطوف عليه خلق محذوف باشد و تقدير اينكه من نفس واحدة خلقها و خلق منها زوجها يعنى خلق كرد شما را از يك نفس كه آفريد او را و آفريد زن او را از ضلع او و غرض از اين تقرير خلق همه مردمانست از نفس واحده يعنى همه آدميان را از آدم ايجاد فرمود وَ بَثَ‌ و پراكنده كرد و ظاهر گردانيد مِنْهُما از آدم و حوا بتوسط توالد و تناسل‌ رِجالًا كَثِيراً مردان بسيار وَ نِساءً و زنان فراوان اين كلام بيان تولد مردمانست چه خلاصه معنى آنست كه حقتعالى منتشر ساخت از اين نفس واحده و زوجه مخلوقه از او بنين و بنات بسيار را و اكتفاء بوصف رجال بكثرت از وصف نساء به آن بجهت آن است كه حكمت مقتضى آنست كه رجال اكثر از نساء باشند و ذكر كثير بدون كثيرين بجهة حمل آن است بر جمع و ترتب امر بتقوى بر اين قضيه جهت آنست كه در آن دلالت است بر قدرت ظاهره از حق كه باعث آن خوف و خشيت است از آن و بر نعمت باهره كه موجب طاعت معطى آنست يا بجهة آنكه مراد باين قصه تمهيد امر است بتقوى در آنچه متصل است بحقوق اهل منزل و ابناى جنس چنان چه آياتى كه بعد از اين مذكورند دالند بر اين و در مجمع البيان آورده كه امتنان حقتعالى بر ما به اينكه ما را از نفس واحده ايجاد فرموده جهة آنست كه اين اقربست بعطوفت و شفقت و مرحمت بعضى از ما بر بعضى جهت آنكه رجوع همه ماها باصل واحد است و ديگر اين ابلغ است در قدرت و دلالت اين بيشتر بر علم و حكمت‌ وَ اتَّقُوا اللَّهَ‌ و بترسيد از مخالفت امر خداى‌ الَّذِي‌ آن خدايى كه شما را در وقت استعطاف و استعانت از يكديگر تَسائَلُونَ بِهِ‌ حاجت ميطلبيد به آن خداى يعنى بوسيله‌