و دوزخ را دركاتست بعضى اسفل از بعضى‌ وَ اللَّهُ بَصِيرٌ و خدا بيناست‌ بِما يَعْمَلُونَ‌ بآنچه ميكنند مردمان از طاعت و معصيت يا از امانت دارى و خيانت گذارى و عالم است بدرجاتى كه صادر شده از ايشان پس مجازات ميدهد ايشان را بر حسب آن درين ترغيب مردمانست در اتباع مرضات اللَّه و تحذير ايشان از آنچه موجب سخط او باشد و اعلام ايشان بآنكه اسرار عباد نزد او علانيه است و اشعار است به اينكه عمل هيچ عاملى نزد او ضايع نميشود و هيچ چيز از آن برو مخفى نيست پس ثواب ميدهد بر طاعت و معاقب ميسازد بر معصيت بعد از آن ذكر نعمت بعثت حضرت رسالت (ص) ميكند بر مؤمنان بقوله‌ لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ‌ بدرستى و تحقيق كه منت نهاد خدا و انعام فرمود عَلَى الْمُؤْمِنِينَ‌ بر گرويدگان‌ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ‌ وقتى كه فرستاد در ميان ايشان‌ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ‌ پيغمبرى از ايشان يعنى از جنس آدميان تا مستانس باشند باو و مستوحش نشوند ازو يا از نسب ايشان يعنى عربى مثل ايشان تا بسهولت فهم كلام كنند ازو و واقف باشند بر حال او در صدق و امانت و باو افتخار كنند و تخصيص اهل ايمان بذكر با آنكه بعثت عامست بجهة زيادتى انتفاع ايشان است باو يَتْلُوا عَلَيْهِمْ‌ ميخواند بر ايشان‌ آياتِهِ‌ آيتهاى او را يعنى قرآن بعد از آنكه جاهل بودند و وحى را نشنيده بودند و يا اعلام ايشان مينمايد نشانهاى توحيد او را وَ يُزَكِّيهِمْ‌ و پاك ميگرداند ايشان را از ادناس مقتضيات طبيعت برشحات ينابيع احكام شريعت و كار ايشان را بآن باصلاح مى آورد يعنى ايشان را بر دينى و عملى ترغيب ميكند كه مطهر و مزكى ايشانست و يا امر ميكند ايشان را به زكاة تا موجب تطهير ذنوب و نمو اموال ايشان باشد و يا گواهى ميدهد بپاكيزگى ايشان‌ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ‌ و مى‌آموزد بايشان قرآن را وَ الْحِكْمَةَ و معارف شرعيه و عقليه‌ وَ إِنْ كانُوا ان مخففه است و لام در خبر آن فارق است ميان آن و ان شرطيه يعنى بدرستى كه شأن اينست كه بودند همه مردمان‌ مِنْ قَبْلُ‌ پيش از بعثت رسول‌ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ‌ در گمراهى هويدا و ظاهر كه نه حق را ميدانستند و نه از باطل دورى مى‌توانستند مراد بضلالت كفر و شرك است يعنى ايشان در باديه ضلالت و كفر گرفتار بودند و راه بطريق حق نمى‌بردند ببركت و ميمنت حضرت رسالت (ص) از آن رهانيده شدند و در طريق‌