تفسير منهج الصادقين فى الزام المخالفين - كاشانى، ملا فتح الله - الصفحة ٣٠٣ - سوره آل عمران(٣) آيات ١١٠ تا ١١٩
قبل از آنست بعد از ذكر وَ لَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ بر سبيل استطراد است از مقاتل مرويست كه رؤساى يهود مثل كعب و ابى ياسر و ابى رافع و كنانه و ابن صوريا نزد عبد اللَّه بن سلام و اصحاب او آمدند و ايشان را بر اسلام آوردن ملامت كردند حقتعالى اين آيه فرستاد كه لَنْ يَضُرُّوكُمْ هرگز ضرر نتوانند رسانيد بشما إِلَّا أَذىً مگر اندك آزارى مانند طعن در اسلام شما و دعوت شما بكفر و بهتان نهادن بر شما و شما را بقتال خود ترسانيدن وَ إِنْ يُقاتِلُوكُمْ و اگر كارزار كنند با شما يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ برگردانند پشتها را بر شما و بهزيمت روند ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ پس از هزيمت يارى كرده نشوند يعنى نه از خلق يارى بينند و نه از حق مددكارى اول نفى اضرار ايشان فرموده بسوى آنچه بگفتار آرند و تقرير اين نمود بآنكه اگر بقتال قيام نمايند مغلوب و مهزوم گردند و بعد از آن اخبار فرموده بآنكه عاقبت ايشان عجز و خذلانست و ذكر ثم كه از براى تراخيست بجهة تفاوت مرتبه است زيرا كه تسلط خذلان بر ايشان اعظم است از اخبار بتوليت ادبار و اين اخبار از مغيباتيست كه موافق واقع شده زيرا كه حال بنى قريظه و بنى نضير و بنى قينقاع و يهود خيبر برين منوال واقع شد چه با پيغمبر (ص) محاربه كردند و مهزوم شدند و بر غير سب و طعن قدرت نداشتند كه ضررى باهل اسلام رسانند و آخر بمذلت جزيه و هوان نفس گرفتار شدند كما قال ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ زده شد يعنى وضع كرده شد بر يهودان خوارى كه آن هدر نفس است و مال و اهل بحيثيتى كه هرگز از ايشان منفك نگردد و يا مراد ضرب جزيه است و يا علامت مذلت و خوارى بر ايشان وضع ضرب بمعنى الزام است كما يقال (ضرب فلان الضريبة على عبده اى الزمها اياه) و بصحت پيوسته كه يهود قبل از زمان اسلام جزيه بمجوس ميدادند پس دايم بمذلت مبتلا بودند و قوله أَيْنَما ثُقِفُوا متعلقست به (ضرية اى الزمها اياه فى اى وقت وجدوا) يعنى ذلت و خوارى لازم ايشان باشد هر كجا يافت شوند إِلَّا استثناء منقطع است يعنى خوارى لازم ذات ايشانست ليكن ايشان را زنهار ميدهند بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ بعهدى از خدا كه قبول جزيه است وَ حَبْلٍ مِنَ النَّاسِ و عهدى از مؤمنان كه آن ذمت است و غير آن از وجوه امان و در كشاف و انوار گفته كه الا استثناست از اعم احوال و بحبل در موضع حالست اى (ضربت عليهم الذلة فى عامة الاحوال الا معتصمين او ملتبسين بذمة اللَّه و ذمة المسلمين) يعنى در جميع احوال ذلة و خوارى نفس لازم ايشانست كه آن هدر نفس و مال و اهل است مگر در حالتى كه اعتصام كننده باشند بذمة