تفسير منهج الصادقين فى الزام المخالفين - كاشانى، ملا فتح الله - الصفحة ٢٦٢ - سوره آل عمران(٣) آيات ٨٠ تا ٨٩
غير دين خدا را طلب ميكنند در انوار گفته كه اين عطفست بر جمله متقدمه و همزه متوسطه بين- الجملتين جهت انكار است و يا عطفست بر محذوفى و تقدير اينست كه أ يتولون أ فغير دين اللَّه يبغون و تقديم مفعول جهت آنست كه مقصود بالانكار است يعنى آيا اعراض ميكنند از ايمان پس جز از دين خدا ميطلبند و بكر و نافع و ابن كثير و ابن عامر و كسايى و حمزه بخطاب گفتهاند بر تقدير و قل لهم يعنى بگو ايشان را كه آيا غير دين خدا را طلب ميكنيد وَ لَهُ و حال آنكه مر خداى را أَسْلَمَ گردن نهاده است مَنْ فِي السَّماواتِ هر كه در آسمانها است وَ الْأَرْضِ و هر كه در زمين است طَوْعاً از روى رغبت وَ كَرْهاً و از روى نفرت و نيز در انوار گفته نصب اين بر حاليه است اى (طائعين بالنظر و اتباع الحجة و كارهين بالسيف و معاينة ما يلجى الى الاسلام) يعنى در حالتى كه فرمان بردارند باسلام آوردن بسبب تفكر كردن در آيات داله بر طريق هدايت و پيروى نمودن حجج بينه و در حالتى كه كاره ديناند بسبب شمشير اهل اسلام و مشاهده آنچه ملجى ايشانست باسلام مانند نتق جبل و ادراك غرق و اشراف موت و يا معنى اينست كه مختارين كالملائكة و المؤمنين و مسخرين كالكفرة يعين در حالتى كه باختيار و رغبت خود گروندگانند چون فرشتگان و مؤمنان در حالتى كه مسخر فرمانند چون كافران چه ايشان قدرت ندارند بر امتناع از آنچه حكم الهى بر ايشان جارى شده انس مالك روايت كند از رسول (ص) كه آنان كه بطوع اسلام آوردند در آسمان ملائكهاند و در زمين انصار و بعد از آن فرمود كه
لا تسبوا اصحابى فانهم اسلموا طوعا و اسلم الناس من خوف سيوفهم
قتاده گفته كه آنان كه بطوع ايمان آوردهاند مؤمنانند كه باختيار خود گرويدهاند در وقتى كه ايمان نافع ايشان بود و آنان كه بكره اسلام آوردهاند كافرانند كه بوقت مرگ چون معاينه عذاب كنند ايمان آرند و سود ندهد كقوله فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا ابن كيسان گفته كه اسلم بمعنى خضع است يعنى هر كه در آسمان و زمينست خداى را خاضع و ذليل است يا بطوع چون مؤمنان و يا بكره چون كافران و از ابى عبد اللَّه مرويست كه
معناه اكره اقوام على- الاسلام و جاء اقوام طائعين
وَ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ و بسوى جزاى حقتعالى باز گردانيده خواهند شد همه آن طائعان و كارهان كه در آسمان و زميناند و بكر و نافع و كسايى و ابن عامر و حمزه و ابن كثير به خطاب خوانند يعنى اى طايعان و كارهان بدو رجوع خواهيد كرد قُلْ بگو اى محمد (ص) كه آمَنَّا ايمان آوردهايم ما بِاللَّهِ بخدايى كه يكتاست در ذات و بى همتا در صفات وَ ما أُنْزِلَ عَلَيْنا و گرويدهايم