تفسير منهج الصادقين فى الزام المخالفين - كاشانى، ملا فتح الله - الصفحة ٢٧٨ - سوره آل عمران(٣) آيات ٩٠ تا ٩٩
تهديد تارك حج ميفرمايد كه وَ مَنْ كَفَرَ و هر كه نگرود بفريضه حج يعنى ترك حج كند فَإِنَّ اللَّهَ پس بدرستى كه خداى تعالى غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ بى نياز است از همه عالميان وضع كفر در موضع (من لم يحج) از جهت تاكيد وجوب حج است و تغليظ بر تارك آن در (كنز) آورده كه حق تعالى درين آيه ذكر امورى كرده از تواكيد امر حج كه در غير آن ذكر نفرموده يكى ايراد امر بصيغه خبر دويم ايراد آن در صورت اسميه سيم ايراد آن بر وجهى كه مفيد اينست كه حج حقى است مر خداى را در رقاب مردمان چهارم تعميم حكم اولى و بعد از آن تخصيص آن و اين مانند ايضاح است بعد از ابهام و در حكم تثنيه است و تكرير كه ابلغ است از ذكر آن يك بار پنجم تسميه ترك حج بكفر از حيثيت آنكه ترك آن از فعل كفار است و از اعظم كباير است و لهذا حضرت رسالت (ص) فرموده كه
فليمت يهوديا او نصرانيا
ششم ذكر استغنا چه آن در اين موضع دلالت ميكند بر شدت مقت و خذلان و عظم سخط و غايت غضب ربانى بر تارك آن هفتم ايثار عن العالمين از عنه هم چنان كه مقتضى مقام است تا دلالت كند ببرهان بر استغناى حقتعالى از تارك حج زيرا كه هر گاه حق سبحانه مستغنى باشد از همه عالميان پس لا محاله مستغنى خواهد بود ازو و ديگر آنكه عن العالمين دلالت ميكند بر استغناى كامل حقتعالى پس دلالت آن بر سخط بيشتر باشد محمد بن فضل از كاظم (ع) روايت كرده كه آن حضرت در تفسير هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا فرمود كه
انهم الذين يتمادون بحج الاسلام و يسوفونه
يعنى كسانى كه در قيامت زيانكارترين مردمانند در عمل آنهااند كه حج اسلام را در تعويق و تاخير اندازند معوية بن عمار از صادق (ع) روايت كرده كه در تفسير قوله وَ نَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى فرموده مراد بكسى كه در روز قيامت كور مبعوث شود شخصى است كه حج بر او واجب باشد و او اداى آن نكند چه او كور است در دنيا از طريق خير پس در آخرت نيز طريق جنت را نخواهد ديد و نزد بعضى از مفسران مراد بقوله فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ امر است بحج اى (حجوا الى بيت اللَّه الحرام) يعنى قصد خانه خدا كنيد و درين دليل است بر آنكه حج كفاره ذنوبست زيرا كه معنى آنست (فروا الى اللَّه من ذنوبكم) يعنى ملتجى شويد و بگريزيد بخانه خدا از گناهان خود مرويست كه چون صدر آيه نازل شد حضرت رسالت (ص) جميع ارباب ملل را جمع كرد و خطبه خواند و فرمود كه
ان اللَّه كتب عليكم الحج فحجوا
يعنى بدرستى كه حق سبحانه فرض كرده حج خانه خود را بر همه شما اهل اسلام بآن ايمان آوردند و اهل ملل ديگر كه يهود و نصارى و صابيان و مجوس و مشركان بودند نگرويدند پس اين آيه نازل شد كه وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ و از حضرت رسالت (ص) مرويست كه
صلوا خمسكم و صوموا شهركم و ادوا زكاة مالكم و حجوا بيتكم تدخلوا جنة ربكم
نماز پنج گانه خود بگذاريد و