آييد لَبَرَزَ الَّذِينَ‌ هر آينه بيرون آمدندى از ميان شما آنكه در لوح محفوظ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ‌ نوشته شده است بر ايشان كشته شدن‌ إِلى‌ مَضاجِعِهِمْ‌ بسوى كشتنگاه خود يعنى اگر در منازل خود ميبوديد هر آينه كسانى از شما كه اجال ايشان و موت و قتل ايشان مكتوبست در لوح محفوظ درين وقت بيرون آمدندى از منازل بمصارع خود و يا اگر شما در خانها ساكن ميشديد بيرون آمدند مؤمنانى كه فرض شده است بر ايشان قتال پس مقاتله كردند و مقتول شدند و يا غالب گشتند يعنى اگر شما تخلف كرديد مؤمنان تخلف نكردند و يا اگر شما بيرون نيامديد از منازل خود هر آينه بيرون آمدند مؤمنانى كه حقتعالى قتل كفار بر دست ايشان مقدر ساخته است به معارك حرب و مصارع اهل شرك‌ وَ لِيَبْتَلِيَ اللَّهُ‌ متعلق است بفعل محذوف تقدير اينكه (و فعل ذلك ليبتلى اللَّه) يعنى اين قتل و جرح واقع شد براى آنكه بيازمايد خدا يعنى معامله از مايندگان كند تا بر عالميان ظاهر شود ما فِي صُدُورِكُمْ‌ آنچه در سينه‌هاى شماست از اخلاص و نفاق و ميتواند بود كه معطوف عليه ان محذوف باشد تقدير آنكه لبرز لنفاذ القضا و ليبتلى اللَّه يعنى هر آينه شما بيرون مى‌آمديد از منازل خود بجهت نفاذ قضا كه آن انقضاى اجل است بقتل و بجهت آنكه با شما معامله اهل ابتلا و امتحان كند و يا معطوف عليه ان‌ لِكَيْلا تَحْزَنُوا است يعنى حقتعالى غموم بسيار بر شما متوجه ساخت تا متمرن شويد بر آن و بر شدايد صبر نمائيد و از آن محزون نشويد و تا آزمايش آن چيزى كند كه در صدور شماست از اخلاص و نفاق‌ وَ لِيُمَحِّصَ‌ و تا پاك و خالص سازد ما فِي قُلُوبِكُمْ‌ آنچه در دلهاى شماست از نيات و عزايم حقه يعنى آن را از وساوس باطله پاكيزه گرداند و متميز سازد از اراى زايغه‌ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ‌ و خدا داناست‌ بِذاتِ الصُّدُورِ بدانچه در سينه‌هاى شماست از سراير و خفيات قبل از اظهار آن درين وعد و وعيد است و تنبيه بر آنكه او سبحانه غنى است از ابتلا و غرض او از اين تمرين مؤمنان است و اظهار حال منافقان بعد از آن بيان حال منهزمان روز احد مى‌فرمايد كه‌ إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا بدرستى كه آنان كه روى بگردانيدند مِنْكُمْ‌ از شما و بهزيمت رفتند يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ‌ آن روز كه روى بروى آورده بودند دو گروه يعنى مسلمانان و كافران در حرب احد إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ‌ جز اين نيست كه طلب لغزيدن كردن شيطان ايشان را و پاى ايشان را از زير فرو گرفت يعنى ايشان را وسوسه داد و از راه حق بگردانيد و ايشان‌