مدينه دارند يعنى ايشان را باز گردانيد مراد آنست كه يا بجهة نفع آخرت با ايشان مقاتله كنيد و يا بجهة نفع دنيا ايشان را از خود و اهل و مال خود دفع كنيد پس اين هر دو قول تقسيم امر است بر ايشان و تخيير ميان آنكه مقاتله كنيد با كفار براى رضاى الهى و قصد وصول بمثوبات نامتناهى و يا دفع ايشان كنيد از تعرض آنها بر نفس و اموال و حريم شما اگر قربة الى اللَّه مقاتله نمى‌كنيد با ايشان و گويند معنى آنست كه مقاتله كنيد با كفره يا اقامه كنيد با ما و تكثير سواد ما كنيد چه كثرت ثواب موجب روع عدو است و ودع و كسر ايشان تا از شما مندفع شوند و باز گردند و قائل اين قول عبد اللَّه بن عمرو بن حزم انصارى بود كه در وقتى كه ابن ابى با سيصد تن از اهل نفاق برگشتند عبد اللَّه بن عمرو بآواز بلند ايشان را گفت‌ قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قالُوا گفتند ايشان در جواب او لَوْ نَعْلَمُ قِتالًا اگر ميدانستيم مراسم و آداب مقاتله را لَاتَّبَعْناكُمْ‌ هر آينه متابعت ميكرديم شما را يا اگر ميدانستيم كه مسماى مقاتله ميان شما و ايشان واقع خواهد شد تابع شما مى‌شديم لكن بجهت قلت شما و كثرت عدو محال است كه با ايشان كارزار توانيد كرد بلكه چون شما را مشاهده كنند فى الحال دمار از روزگار شما برآرند و يك كس شما را فرصت ندهند كه دست بمقاتله و كارزار دراز كنيد يا اگر دانيم كه آنجا جنگ واقع خواهد شد مى‌آييم با شما و مقاتله ميكنيم اما محمد (ص) با اقرباى خود هرگز جنگ نخواهد كرد بلكه با ايشان صلح خواهد نمود حقتعالى بيان كذب و مكر و نفاق ايشان كرده فرموده كه‌ هُمْ لِلْكُفْرِ لام بمعنى الى است كقوله (الحمد للَّه الذى هدانا لهذا اى الى هذا) يعنى اين منافقان بسوى كفر يَوْمَئِذٍ در آن روز كه اين سخن گفتند أَقْرَبُ‌ نزديكترند مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ‌ از آنكه آنها نزديك باشند به سوى ايمان يعنى ايشان بجهة انخزال و گفتن اين قول بكفر نزديكترند كه بايمان چه انخزال و اين كلام كه از ايشان صادر شد مؤذن بكفر ايشانست و گويند مراد بكفر اهل كفر است و به ايمان اهل ايمان و معنى اين آنست كه ايشان در آن روز باهل كفر نزديكتر بودند در يارى دادن كه با اهل ايمان زيرا كه انخزال و مقاله ايشان تقويت مشركان بود و تخذيل مؤمنان‌ يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ‌ ميگويند بزبانهاى خود ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ‌ آنچه نيست در دلهاى ايشان يعنى اظهار خلاف آن چيزى ميكنند كه اضمار آن مى‌نمايند و قلوب ايشان موافق السنه ايشان نيست در ايمان بلكه بزبان اظهار ايمان ميكنند و بدل كافرند و اضافه قول به افواه جهة تأكيد و تصوير است يا آنچه بزبان ميگفتند كه حرب نخواهد بود يا آداب حرب نمى‌دانيم در دلهاى ايشان بر خلاف اين بود چه معتقد ايشان آن بود كه البته حرب واقع خواهد