آيا خورشيد ميان دو شاخ شيطان طلوع مى‌كندي فرمود: «آرى شيطان ميان آسمان و زمين سايبانى براى خود قرار داده است. هنگامى كه خورشيد طلوع مى‌كند و مردم در اين وقت به سجده مى‌روند، ابليس به شيطانهايش مى‌گويد: فرزندان آدم براى من نماز مى‌گزارند.» اين حديث در كافى روايت شده است.«١٠»

در الفقيه مذكور است كه گروهى از مشايخ ما از ابى الحسين محمّد بن جعفر اسدى‌

[٩] وجوه مختلفي براي اين حديث ذکر کرده‌اند: ١- خورشيد به هنگامي که طلوع مي‌کند شيطان روبروي آن مي‌ايستد، زيرا ميان دو شاخش طلوع مي‌کند. بنابراين شيطان قبله کساني است که خورشيد را سجده مي‌کنند و عبادت آنها براي اوست به همين سبب براي مخالفت با خورشيد پرستان از نماز در اين وقت نهي شده است ٢- مراد از دو شاخ شيطان دو حزب او باشد که آنها را براي گمراه کردن مردم روانه مي‌کند، چنان که گفته مي‌شود: اينها دو شاخ من هستند، يعني امت و پيروان من مي‌باشند. ٣- اين گفتار از باب تمثيل است، يعني شيطان را در فريب دادن خورشيد پرستان و دعوت آنها به دشمني با حقّ به حيوانات شاخداري که اشياء را با شاخهاي خود جذب و دفع مي‌کنند تشبيه کرده است ٤- منظور از شاخ «قَرن» نيروست، و مُقرن به معناي توانمند است، اما آنچه مختار ماست وجه اول است زيرا روايات آن را تقويت مي‌کند. مي‌گويم: آنچه ذکر شد در حاشيه نسخه کتاب کافي چاپ سنگي است و آن را به مجلس نسبت داده است ليکن در مرآةالعقول ديده نمي‌شود؛ شايد آن را در بحار ذکر کرده و يا گفتار مجلسي اول باشد. در مرآةالعقول آمده است: اين که آن حضرت فرموده است: «ميان دو شاخ شيطان» در النّهاية گفته است: طلوع خورشيد ميان دو شاخ شيطان يعني از ناحيه سر و دو طرف او، و گفته شده: قَرن (شاخ) به معناي قوّت است يعني هنگامي که خورشيد طلوع مي‌کند شيطان به حرکت در مي‌آيد و چيرگي مي‌يابد و مانند ياوري براي خورشيد مي‌شود و نيز گفته شده است: «ميان دو شاخ او»، يعني دو امّت پيشين و پسين، و همه اينها بر سبيل تمثيل است براي کسي که به خورشيد هنگام طلوع آن سجده مي‌کند و شيطان اين کار بد ا در نظر او خوب جلوه داده است. بنابراين هنگامي که آن را سجده مي‌کند مانند اين است که شيطان در کنار خورشيد است. پايان آنچه در النّهاية آمده است. نووي در شرح المسلم گفته است دو شاخ شيطان يعني دو حزب او که وي آنها را براي گمراه کردن مردم روانه مي‌کند، و نيز گفته‌اند: دو شاخ شيطان يعني دو طرف سر او زيرا او در اين دو وقت (وقت طلوع و غروب) سرش را به خورشيد نزديک مي‌کند تا سجده کنندگان خورشيد سجده کنندگان به او باشند در فريب دادن نمازگزاران خواهد بود. پايان آنچه در مرآةالعقول آمده است. شارح الخصال پيرامون اين حديث گفتاري به فارسي دارد که در آخر جلد سوم آن چاپ شده است، هرکس بخواهد بر آن آگاهي يابد بدانجا مراجعه کند.

[١٠]- ص ١٣٢، شماره ٥.