راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٥٣ - باب ششم در مسائل متفرقه

شاخص منتصب كه به طرف مشرق مايل باشد مى‌توان دانست، زيرا هنگام طلوع آفتاب سايه شاخص در سمت مغرب واقع مى‌شود و طولانى است، و خورشيد پيوسته در حال ارتفاع و سايه شاخص رو به نقصان و انحراف از جهت مغرب است تا آنگاه كه خورشيد به منتهاى ارتفاع خود كه قوس نصف النّهار است برسد. در اين هنگام سايه نيز به نهايت نقصان خود مى‌رسد و چون خورشيد از منتهاى ارتفاع خود فرود آيد سايه شروع به افزايش مى‌كند. از آن وقت كه افزايش سايه محسوس و قابل ادراك شود وقت ظهر داخل شده و بطور قطع مى‌توان دانست كه ظهر پيش از آن در علم خدا واقع شده است ليكن تكليف جز به چيزى كه تحت قدرت حسّ است تعلّق نمى‌گيرد. آن مقدار باقى از سايه كه از آن شروع به افزايش كرده است در زمستان طولانى و در تابستان كوتاه مى‌شود، و منتهاى طول آن زمانى است كه خورشيد به اوّل جدى برسد، و نهايت كوتاهى آن رسيدن خورشيد به اوّل سرطان است و اين را مى‌توان با گام و مقياسهاى ديگر دانست.