در باره احوال تكذيب كنندگان مانند عاد و ثمود و آنچه بر سر آنها آمده است بايد با شنيدن سرگذشت آنها ترسى از قدرت و خشم خداوند در دل او حاصل شود. و عبرت اندوزد و بداند كه اگر غفلت كند و سوء ادب ورزد و به مهلتى كه به او داده شده است فريفته شود دور نيست كه خشم خداوند او را فرا گيرد و فرمان او در باره‌اش اجراء شود، همچنين هنگامى كه اوصاف بهشت و دوزخ و ديگر مفاهيم قرآن را مى‌شنود بايد به همين گونه رفتار كند، و بداند كه رسيدن به ژرفاى معانى قرآن ممكن نيست زيرا آنها را نهايتى نيست و هر بنده‌اى به اندازه روزى خود از آن بهره‌مند مى‌شود. خداوند فرموده است: وَ لا رَطْبٍ وَ لا يابِسٍ إِلَّا في كِتابٍ مُبِينٍ.«١٣» قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي وَ لَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً.«١٤» از اين رو على (ع) فرموده است: «اگر بخواهم مى‌توانم هفتاد شتر را از تفسير فاتحة الكتاب گرانبار كنم.»«١٥»

غرض از آنچه ذكر كرديم بيان راه تفهّم است تا اين در به روى طالبان باز شود. امّا فهم همه معانى قرآن و رسيدن به عمق آن امرى است كه نبايد در آن طمع داشت، و كسى كه از درك آنچه در قرآن است حتّى در پست‌ترين درجات آن بهره‌اى ندارد داخل در مصداق اين آيه است كه: وَ مِنْهُمْ من يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ حَتَّى إِذا خَرَجُوا من عِنْدِكَ قالُوا لِلَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ ما ذا قالَ آنِفاً و فرموده است: أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ الله عَلى‌ قُلُوبِهِمْ.«١٦» و مهر بر دلها عبارت از موانع فهم است كه ما بزودى آنها را ذكر خواهيم كرد.

گفته‌اند مريد زمانى مريد است كه آنچه را مى‌خواهد در قرآن بيابد، و زياد و كم را در

[١٣] انعام / ٥٩: ... و هيچ تر و خشکي نيست جز اين که در کتابي آشکار ثبت است.

[١٤]- کهف / ١٠٩: بگو اگر درياها براي (نوشتن) کلمات پروردگارم مرکّب شوند درياها پايان مي‌گيرند پيش از آن که کلمات پروردگارم پايان يابد هرچند همانند آنها را بر آنها اضافه کنيم.

[١٥]- من براي اين حديث سندي نيافتم.

[١٦]- محمد (ص) / ١٦: گروهي از آنان به سخنانت گوش فرا مي‌دهند امّا هنگامي که از نزد تو خارج مي‌شوند به کساني که خداوند به آنها علم و دانش بخشيده (از روي استهزاء) مي‌گويند: اين مرد الآن چه گفتي آنها کساني هستند که خداوند بر دلهايشان مهر نهاده است ...