نصوص الحکم برفصوص الحکم - حسن زاده الآملي، الشيخ حسن - الصفحة ٢٧١ - در تعريف قواى خمس باطن است

و جواسيس حس مشتركند و مشاهده يعنى رسيدن مدركات آنها بحس مشترك خواه اينكه آنصور از خارج بحس مشترك رسند و خواه از داخل و از داخل هم خواه صور مخزونه در خيال باشد و خواه صور تركيب شده از آنها كه قوه متصرفه آنها را اختراع كرده است و خواه معانى و رقائق مجرده كه در عالم خيال بصورى در آمده باشد كه اشارتى بدان ميكنيم . خلاصه ملاك مشاهده حضور صور است در حس مشترك چه از اين سو چه از آنسو .

و بدان كه همانطور كه صور گوناگون در باطن مبرسم براى وى پديد ميايد همچنين براى نفوس منزه از كدورات دنيوى كه آينه سرشان از غبار دار طبيعت و زنگار آن پاك گرديده است معانى كليه و مجردات قدسيه ماوراى طبيعت بصورتهاى حسنه برايشان متمثل ميشود , و ارباب كرامات و اهل سير و سلوك را مشاهده اينگونه صور بهيه بسيار است كه با آنها مكالمه ميكنند و از آنها جواب و حل مشكلات خود را مى شنوند در بدو أمر بيشتر در عالم رؤيا پيش مى آيد و چون ايمان قوى گردد خواب تبديل به بيدارى ميگردد چنان كه مرحوم ابن شعبه حرانى در تحف العقول از رسول الله صلى الله عليه و آله روايت كرده است كه قال صلى الله عليه و آله وسلم : لايحزن احدكم ان ترفع عنه الرؤيا فانه اذا رسخ فى العلم رفعت عنه الرؤيا .

يعنى يكى از شما كه خواب از او برداشته شد اندوهگين نگردد زيرا چون دانش استوار و پا بر جا گرديد خواب از او برداشته ميشود .

سرش اين است كه در اثر رسوخ در علم و معرفت پرده ها از پيش رويش برداشته ميشود كه تا حال آنچه را در خواب مى ديد اكنون در بيدارى مى بيند .

چنانكه خواب موجب تعطيل حواس آدمى و انصرافش از اين نشأه ميشود رسوخ در علم و معرفت و دوام در حضور و مراقبت موجب انصراف از ما سوى الله و سبب اقبال كلى بسوى حقيقة الحقائق مى گردد . درباب چهل و دوم مصباح الشريعة از رسول الله صلى الله عليه