نصوص الحکم برفصوص الحکم - حسن زاده الآملي، الشيخ حسن - الصفحة ٢٤٩ - در تعريف حس بصر و كيفيت ادراك آنست

در ما را جمع به تأثر حدقه است . و آنچه كه با قوه باصره ادراك مى شود مشروط بشروط ذيل است :

الف مرئى مقابل رائى , و يا در حكم مقابل باشد . مانند رؤيت انسان روى خود را در آينه , يا پشت خود را به تقابل دو آينه , و امثال و نظاير اينها .

ب عدم بعد مفرط .

ج عدم قرب مفرط . بقول شبسترى در گلشن راز :

چو مبصر با بصر نزديك گردد *** زادراكش بصر تاريك گردد

د عدم صغر مفرط .

ه عدم حاجب بين رائى و مرئى .

و مرئى مضيى باشد يا از خود يا از ديگرى .

ز مرئى كثيف باشد يعنى مانع شعاع بصر از نفوذ در مرئى باشد , و گرنه مرئى نگردد . پس با حصول شرائط ياد شده حصول رؤيت واجب مى گردد .

و نيز بدانكه در ابصار به نظر بدوى چند قول است : يكى قول رياضيين كه بخروج شعاع از چشم قائلند . و اين شعاع را برخى از ايشان بر هيئت مخروطى ميدانند كه رأس آن نزد مركز بصر است و قاعده آن بر سطح مبصر . و باز خود اين مخروط را بعضى از ايشان مصمت ميداند , و بعضى ديگر مركب از خطوط شعاعيه مستقيم كه اطراف آن خطوط در نزد مركز چشم جمعند سپس امتداد مى يابند و بر روى مبصر متفرق ميشوند , پس آنچه از مبصر را كه اطراف اين خطوط متفرقه بر وى منطبق شد بصر ادراك مى كند .

و برخى از ايشان آن شعاع خارج را بر شكل مخروط نميداند بلكه قائل است كه خط شعاعى از چشم خارج ميشود و چون به مرئى منتهى شد بر سطح آن در غاية سرعت حركت مى كند و آنرا فرا ميگيرد