نصوص الحکم برفصوص الحکم - حسن زاده الآملي، الشيخ حسن - الصفحة ٣١٩ - در اثبات حس مشترك و بعضى از خواص آن , و اشارت به نكاتى بلند در اصول عقائد حقه انسانى است

سيمرغان جنة اللقايند و امانده است , بضاعت مزجاتش را در توضيح اين فص ثمين در وعاء چند جمله اى بحضور ارباب فضل و اصحاب كمال تقديم ميدارد :

در مباحث سالفه دانسته شد كه دماغ را در طول سه تجويف است كه آنها را بطون آن نيز گويند و مقدم بطن اول يعنى پيشگاه تجويف اول دماغ جاى قوت حس مشترك است . از آنرو حس مشترك ميگويند كه حواس خمسه ظاهر آنچه را يافتند به او تأديه ميكنند . و باعتبارى كه قواى پنجگانه ظاهر از او صادر مى شوند آنرا بسر چشمه اى تشبيه كرده اند كه اين قوى چون جداول و شعبى اند كه از او منشعب اند . و از آنرو كه اين قوى آنچه را اصطياد كرده اند بدو ميرسانند آنرا چون انهارى تعبير كرده اند كه مدركات آنها بان مى رسد و همه در آنجا ميريزند كه مصب همه آنها است و از آنرو كه حس مشترك از عمال قوه متخيله يا نفس ناطقه است آنرا بوزير ملك تشبيه كرده اند و اين حواس خمس ظاهر را بجاسوسهايى كه اخبار نواحى را بوزير مى رسانند .

و دانستى كه اين قوه بنام حس مشترك كه به يونانى بنطاسيايش گويند مظهر اسم عظيم يا من لايشغله شأن عن شأن است و ترجمه بنطاسيا بعربى لوح النفس يا لوح النقش است .

اين مطلب را در پيش دانستيم اينك در اين فص گويد كه اين حس علاوه بر اينكه مجمع تأديه حواس پنجگانه ظاهر است , مجمع تأديه قواى باطن نيز هست كه مجمع البحرين است و ملتقاى واردات و صادرات است و ارادات آنچه از انهار خمس ظاهرى عروجا در او متحصل مى گردد كه مصب آنها است , و صادرات آنچه از قواى خمس باطن نزولا در وى متمثل مى گردد كه مرآة آنها است . و احساس در حقيقت در نزد اين قوه صورت گيرد .

در اثبات اين قوه گفته است كه اگر آلتى مثلا آتش گردان را بسرعت بگردانيم خط مستديرى بشكل حلقه آتشين مشاهده ميگردد