نصوص الحکم برفصوص الحکم - حسن زاده الآملي، الشيخ حسن - الصفحة ٢٥١ - در تعريف حس بصر و كيفيت ادراك آنست

نفس اقتدار بر انشاء صور به اذن الله دارد كه منشى آن صورت است و صورت منشأ او كه در نزد نفس حاضر و قائم بنفس بنحو قيام فعل بفاعلش است نه بنحو قيام مقبول بقابلش .

خلاصه اين كه ابصار به خلاقيت نفس است كه نفس صورت مماثل و مشابه مبصر را در صقع عالم خود ايجاد مى كند و اين صورت مبصر معلول نفس باذن الله تعالى است و قائم بنفس است چون قيام معلول به علتش و ظل به ذى ظل . بلكه علم كه عبارت أخراى ادراك است مطلقا , چه ادراك بصرى و چه غير آن , خود از شئون و اطوار وجودى نفس است نه اين كه نفس محل قابل براى پذيرفتن صورت مبصر باشد مثلا مانند پذيرفتن موم نقش خاتم را .

پس نظر شريف صاحب اسفار در ابصار اين است كه محسوس هر قوه حاسه همان صورت ادراكيه مفارق از ماده است كه قائم به گوهر نفس است زيرا كه در طول نفس و معلول و منشأ او است , قيامى مانند قيام اعيان موجودات خارجيه به واجب تعالى , من عرف نفسه فقد عرف ربه , نه اين كه محسوس آن صورت مادى جسمانى باشد زيرا كه آن صورت خارج , محسوس بالقوه نفس است و آنى كه محسوس بالفعل نفس است , صورت وجودى ادراك شده است كه در مرتبه و درجه وجود حاس كه از شئون نفس است قرار گرفته است زيرا كه حاس با محسوس به حكم تضايف و تكافى بايد در يك رتبه و درجه وجودى باشند كه در اين مقام اتحاد حاس به محسوس ثابت مى گردد بلكه مطلقا مدرك با مدرك متحد است , اعنى حاس با محسوس و متوهم با متوهم , و متخيل با متخيل , و عاقل با معقول متحد است .

و با اين كه صور علميه محسوسه از منشئات نفس است , در ابصار شروط رؤيت ادراك بايد به وقوع رسد زيرا كه آن شروط معدات نفس اند كه به تهيه شدن آنها نفس صورتى مماثل مبصر ايجاد مى كند , و مسائل و براهين رياضى همه صحيح اند ولى منشى در آن احوال نفس است .