نصوص الحکم برفصوص الحکم - حسن زاده الآملي، الشيخ حسن - الصفحة ٢٤٢ - در تأثر حواس خمس ظاهر از محسوسات خارجى است

و آنكه گفت همچنين است گوش . يعنى حال گوش چون بصر است هرگاه به گوش صوت قوى رسد و سپس گوش از آن اعراض كند .

حدقه سياهه چشم , و غريزه كسفينه سرشت , و طنين آوازه است .

در نسخه هاى مطبوع ايران دارد : باشره طنين بقيت مدة , و مختار ما مطابق مطبوع حيدر آباد است كه در آن نسخه ها متعب به بقيت تحريف شده است .

آن كه گفت( : و همچنين است حكم رائحه و طعم) يعنى حكم رائحه با شامه , و طعم با ذائقه هم اينچنين است كه شامه از مشموم و ذائقه از مذوق متأثر مى شوند , و اگر محسوس قوى باشد تا مدتى اثر آن يعنى بوى مشموم و طعم مذوق در حاسه باقى است اگر چه محسوس زائل شده باشد و غائب گردد و از محاذات بدر رود .

و آنكه گفت( : و اين در لمس ظاهرتر است) يعنى اين مطلب تأثر حاس از كيفيت محسوس و بقاء كيفيت محسوس در حاس در قوه لامسه ظاهرتر است . وجه آنرا فاضل شارح شنب غازانى چنين گفته است : اذا لايشترط لبقاء الكيفية الملموسة فى القوة اللامسة أن تكون قوية .

يعنى اين مطلب تأثر و بقاء كيفيت در لامسه ظاهرتر است زيرا بقاء كيفيت ملموسه در قوة لامسه مشروط بقوت كيفيت ملموسه نيست .

و ميتوان در وجه اظهر بودن اينطور گفت كه : قوه لامسه اقدم از جميع حواس و پيشاپيش همه و طليعه نفس است . و در غير خود حتى در بواقى حواس ساريست و قبل از هر ادراكى در محسوسات او ادراك مى كند و هيچ حيوانى بى حس لامسه نيست و ميشود كه فاقد ديگر حواس باشد از اين روى فرمود كه اين در لمس ظاهرتر است كما قال الشيخ الرئيس :

اول الحواس الذى يصير به الحيوان حيوانا هو اللمس فانه كما أن للنبات قوة غاذية يجوز أن يفقد سائر القوى دونها , كذلك حال