نصوص الحکم برفصوص الحکم - حسن زاده الآملي، الشيخ حسن - الصفحة ٢٤٤ - در تعريف حس بصر و كيفيت ادراك آنست

فص ٤٤

البصر مرآة يتشبح فيها خيال المبصر مادام يحاذيه , فاذا زال و لم يكن قويا انسلخ .

ترجمه : بصر آيينه اى است كه در آن خيال مبصر مادامى كه مبصر محاذى بصر است منتقش مى شود , پس اگر مبصر زائل شود و قوى نباشد خيالش نيز از بصر منسلخ مى شود .

بيان : اين فص در تعريف حس بصر و بيان كيفيت ادراك آنست . در نسخه اى تشبح فيها است ولكن صواب همان مختار در متن است چنانكه در سمع فص بعد يتموج است . و خيال به فتح خاء بروزن سحاب به چند معنى آمده است و در اينجا به معنى صورت و شبح شى است . و در نسخه اى انسلخ عنها است بزيادتى عنها كه ضمير راجع به بصر است به لحاظ مرآت بودن آن .

تشريح عين

بدان كه هر يك از حواس پنجگانه ظاهر بواسطه اعصابى بدماغ يعنى به مغز سر متصل است , و هر چه را كه ادراك كرده اند به مغز سر مى رسانند . و آنان طلايع و جاسوسان مغزند كه در حقيقت از عمال نفس ناطقه , بلكه از مظاهر آن , بلكه از شئون و اطوار آنند كه :

النفس فى وحدته كل القوى *** و فعلها فى فعله قد انطوى

در ميان اين طلايع قوه باصره و لامسه و به خصوص باصره بيش از