نصوص الحکم برفصوص الحکم - حسن زاده الآملي، الشيخ حسن - الصفحة ٢٧٨ - در تعريف قواى خمس باطن است

پهن آن در جلو سر است و زاويه آن كه دو ساق مثلث بان محيط است يعنى طرف باريك آن در عقب سر واقع است و حس و حركت بواسطه دماغ است كه حس از عصب لين , و حركت از عصب صلب صورت ميگيرد . و اكثر عصب دماغ و بخصوص عصب بصر و سمع از قاعده آن كه جزء مقدم آن است ميرويد لذا مقدم دماغ نرم تر از مؤخر آن است . در فصوص گذشته فى الجمله اشاراتى در اين امور شده است .

اينك گوئيم : كه مغز سر را از جهت طول بسه بطن منقسم كرده اند و هر بطن را به مقدم و مؤخر , و بطن را تجويف هم گويند بطن اول اعظم از دو بطن ديگر است و سوم از دوم . و بطن وسط يعنى دوم چون منفذ و دهليزى از بطن اول به سوم است .

شيخ در اول كتاب سوم قانون گويد : والجزء من الدماغ المشتمل على هذا البطن الاوسط عامته و اجزاؤه التى من فوق دودى الشكل مزرد من زرد موضوعة فى طوله مربوط بعضها الى بعض ليكون له ان يتمدد و ان يتخلص كالدود .

مقدم بطن اول بحس مشترك اختصاص دارد , و مؤخر آن بخيال , و مقدم بطن وسط بقوه متصرفه , و مؤخر آن بقوه واهمه , يعنى مؤخر آن سرير سلطان و هم است و أخص بانست چنانكه دانستى همه دماغ آلت تصرف و هم است و و هم رياست بر همه مدارك باطنه جزئيه دارد و ادراكات جزئيه و اعمال حسيه آنها از قوه واهمه است بواسطه قوه اى از قوى كه در مرتبه دون و همند از اين رو هر يك از افعال آنها بقوه اى خاص نسبت داده شد اگر چه همه بتصرف و رياست و هم است . و مقدم بطن سوم بحافظه اختصاص دارد و مؤخرش محل قوه مخصوصى نيست و روح بخارى در اين بطون حامل قواى باطنه است .

و دليل بر اين اختصاصات اين است كه شيخ در اول كتاب سوم قانون گويد : و يستدل على ان هذه البطون مواضع قوى يصدر عنها هذه الافعال من جهة ما يعرض لها من الافات فيبطل مع آفة كل جزء فعله او يدخله آفة .