نصوص الحکم برفصوص الحکم - حسن زاده الآملي، الشيخ حسن - الصفحة ٢٧٦ - در تعريف قواى خمس باطن است

نيز وراى صورت قرار گرفته است سبحان الله ما أتقن صنعه ؟ ! اين بنده در الهى نامه اش گفته است : الهى همه اين و آن را تماشا كنند و حسن خود را كه عجيب تر از خود نيافت .

شيخ در شفا درباره قوه واهمه فرمايد : هى الرئيسة الحاكمة فى الحيوان حكما ليس فصلا كالحكم العقلى ولكن حكما تخيليا مقرونا بالجزئية و بالصورة الحسية و عنه يصدراكثر الافعال الحيوانية .

و هم فرمود : و يشبه ان يكون القوة الوهمية هى بعينها المفكرة و هى بعينها الحاكمة فتكون بذاتها حاكمة و بحركاتها و افعالها متخيلة و متذكرة فتكون متخيلة بما يعمل فى الصور و المعانى , و متذكرة بما ينتهى اليه عملها . و أما الحافظة فهى قوة خزانتها .

و در اشارات فرمايد : الثانية الوهم و آلتها الدماغ كله لكن الاخص بها هو التجويف الاوسط .

يعنى قوه واهمه رياست كليه بر همه قواى باطنى حيوانى دارد و حكم او مانند حكم عقلى نيست كه بقطع و فصل و تميز عقلى باشد بلكه حاكم تخيلى مقرون بجزئيت و صورت حسيه است و اكثر افعال حيوانى از جانب واهمه برياست او صادر ميشود . و ديگر قواى باطنى فروع اويند چنانكه النفس فى وحدتها كل القوى چنانكه عوض بن نفيس در شرح اسباب آورده است كه : الوهم هوالحاكم على القوى الحسية و انها الالة فهو المدرك للمعانى و الصور و هو القاسم و المركب بواسطتها لكن لمايكن لغير الوهم من القوى الحسية دخل فى ادراك المعانى صار ادراكها منسوبا اليه و أما سائر الادراكات و الاعمال الحسية فهو بالوهم و بقوة أخرى هى انزل منه فى المرتبة فنسبت كل منها الى القوة التى تشارك الوهم فى الادراك أو التصرف .

جناب استاد علامه شعرانى قدس سره در شرح تجريد فرموده است : نبايد واهمه را با خيال اشتباه كرد چون خيال معانى محسوسه بحس ظاهر را ذخيره دارد , و واهمه معانى كه بهيچ حس ظاهر محسوس نيست .