نصوص الحکم برفصوص الحکم - حسن زاده الآملي، الشيخ حسن - الصفحة ٥٧٠

وجود كه هيولاى اولى است منتهى گردد حق سبحانه كه علة العلل است اول اين سلسله است . زيرا كه همه موجودات وجود را از او دارند و خود وجود همه موجود بذاته و غنى بالذات است كه وجود او مستفاد از ديگرى نيست چه اينكه ليس وراء عباد ان قرية .

و چون بترتيب صعودى و سلوكى اشياء نظر شود و منازل سائرين الى الله تعالى ملاحظه گردد حق جل و على آخر است كه آخرين درجات سائرين و عارفين و غاية الغايات او است چه اينكه هر مرتبه اى در ارتقاى صعودى پيش از معرفت ببارى حاصل گردد آن مرتبه مرقات بسوى معرفت او است چه اينكه منزل اقصى معرفة الله تعالى است پس حق تعالى اول است بدان وجهى كه مبدأ پيدايش همه موجودات است و آخر است بدان وجهى كه مرجع و مصير همه بسوى او است بلكه خود او است و اول و آخر احدى الذات است يدبر الامر من السماء الى الارض ثم يعرج اليه فى يوم كان مقداره الف سنة مما تعدون ( سجده ٦ ) .

توضيحا گوييم : نطفه انسانى آخرين سلسله نزولى وجودى ممكنات و خلاصه و عصاره همه آنها است مع الزيادة يعنى محتوى جميع قواى رقائق عالم كيانى بلكه حائز همه اصول و حقائق عالم ربانى است كه صورتى در زير دارد آنچه در بالاستى و لقد علمتم النشأة الاولى فلولاتذكرون . آنچنانكه ثمر خلاصه شجر و كلمه موجز و مختصر شجره مفصل بالقوه است نطفه انسانى نيز نسبت به شجره كون اينچنين است اين آخرين مرحله سير نزولى صورت جميع موجودات است كه در عين حال اولين مرتبه و مرحله صعودى و عروجى كمالات انسانى است كه كم كم با عداد معدات و فيض فياض على الاطلاق مظهر تام علم آدم الاسماء كلها و سلطان عالم ارضى و خليفة الله ميگردد حق تعالى اول است كه يدبر الامر من السماء الى الارض , و آخر است كه ثم يعرج اليه . منه المبدأ و اليه المعاد :

و بدان كه در همه معانى اول و آخر كه فارابى در اين فص آورده است اين يك مطلب سارى است كه اين اول آن اولى نيست كه