نصوص الحکم برفصوص الحکم - حسن زاده الآملي، الشيخ حسن - الصفحة ٥٢٥ - در علم بارى تعالى به ماسوايش , و در اقسام قبل و بعد است

عربى در بيان سبقت رحمته غضبه گويد :

السبق يستعمل على معان : منها التقدم بالوجود , و منها قولهم سبق الفرس اى لحقه و تعداه , و منها سبقه فلان فى الصنعة أو فى الكرم اى زاد عليه و غلبه . و فى قوله تعالى( : سبقت رحمتى غضبى) جميع هذه المعانى مرعية . . . ( ص ٣٧٨ ط ١ ) .

اقسام تقدم در تأليفات پيشينيان به همين قسم ياد شده است , و ظاهرا به عنوان قبل بيشتر رائج بوده است . حتى سهيلى نيز در( الروض الانف فى تفسيره السيرة النبوية لابن هشام) اقسام پنجگانه قبل را به همين عنوان آورده است ( ج ٢ ص ٣٠٩ طبع مصر ١٣٣٢ ه ) و عبارتش اين است : ان القبلية تكون بالفضل نحو قوله تعالى من النبيين و الصديقين .

و تكون بالرتبة نحو قوله تعالى حين ذكر اليهود و انصارى فقدم اليهود لمجاورتهم فى الرتبة قبل النصارى .

و قبلية بالزمان نحو ذكر التوراة و الانجيل بعده , و نوحا و ابراهيم .

و قبلية بالسبب و هو ان يذكر علة الشى و سبب و جوده ثم يذكر المسبب بعده و هو كثير فى الكلام مثل ان يذكر معصية و عقابا أوطاعة ثوابا فالاجود فى حكم الفصاحة تقديم السبب .

پس سهيلى نيز اقسام قبليت را اعنى اقسام تقدم را بر پنج قسم كه همان اقسام سائر در السنه قدماء بود آورده است : تقدم بالفضل كه همان تقدم بالشرف است , تقدم بالرتبه , تقدم بالزمان , تقدم بالسبب .

و ظاهر اين عبارت اگر چه چهار قسم است ولى در واقع پنج قسم است زيرا كه مراد از سبب علت است .

پس اگر سبب تام باشد تقدم بالذات اعنى بالعليت است , و اگر سبب ناقص بود تقدم بالطبع است . چنانكه در كتب فلسفه , تقدم بالذات مى گويند و شامل تقدم بالعليه و بالطبع است يعنى چه بگوئى : تقدم