نصوص الحکم برفصوص الحکم - حسن زاده الآملي، الشيخ حسن - الصفحة ٢٦٦ - در تعريف قواى خمس باطن است

بين آنها معلوم گردد .

و ديگر قوه ايست كه حافظه و متذكره ناميده ميشود , و وى خزانه , آن معانى است كه و هم در محسوسات گرفته است غير از صور محسوسه محسوسات چنانكه خيال خزانه صور محسوسه است كه از حس ميامد .

و موضع اين قوه بطن مؤخر از بطون دماغ است . و در اين مقام نظرى فلسفى است نه طبى كه آيا قوه حافظه و متذكره كه مسترجع مخزونات و هم است كه از حفظ غائب شدند آيا يك قوه است يا دو قوه .

و قوه ديگر از قواى مدركه نفس قوه انسانيه ناطقه است . پايان ترجمه كلام شيخ از كليات قانون .

از آنچه نقل كرديم دانسته شد كه ترتيب حواس خمس باطن بدين نحو است : اول حس مشترك , دوم خيال , سوم متصرفه , چهارم واهمه , پنجم حافظه .

حس مشترك را به يونانى بنطاسيا گويند يعنى لوح نفس يا لوح نقش كه مظهر اسم شريف يا من لايشغله شأن عن شأن است .

خواجه در شرح اشارات راجع به حس مشترك و خيال فرمايد : ان الحس المشترك كرأس عين تتشعب منه خمسة انهار و كان الروح المصبوب فى البطن المقدم هو آلة للحس المشترك و الخيال , الا أن ما فى مقدم ذلك البطن بالحس المشترك اخص , و ما فى مؤخره بالخيال أخص و انما تتأدى الادراكات الحسية من الحواس بواسطة الارواح التى فى الاعصاب الى التى فى مباديها المتصلة بالروح المصبوب فى البطن المقدم .

يعنى حس مشترك چون سرچشمه اى است كه از آن پنج جدول متشعب ميشود , و روحى كه ( روح بخارى ) در بطن مقدم دماغ مصبوب است آلت حس مشترك , و خيال است , جز اينكه آنچه از اين روح در مقدم بطن مذكور است بحس مشترك اخص است , و آنچه از اين روح كه در مؤخر بطن مذكور است بخيال اخص است . و ادراكات حسيه از ناحيه