نصوص الحکم برفصوص الحکم - حسن زاده الآملي، الشيخ حسن - الصفحة ٤٣٩ - در اين كه اراده و اختيار به اراده و اختيار ازلى منتهى مى گردد

است پس اختيارش باختيار ازلى منتهى ميگردد .

و در صورت اول چون اختيار حادث است كه نبود و بعد پديد آمد ناچار حادث در پيدايش خود و در خروج از استواء وجود و عدم سبب خواهد كه موجد و محدث او است در اينحال گوييم كه سبب محدث اختيارش آيا اختيار است يا غير اختيار اگر اختيار است نقل كلام در اين اختيارى كه سبب محدث اختيار اول است مى كنيم و همه شقوق و احتمالات اختيار اول را در آن مياوريم تا ميرسيم باين قسم اخير كه حادث است و حادث سبب محدث ميخواهد و آن سبب محدث آيا اختيار است يا غير اختيار اگر اختيار است نقل كلام در اين اختيار سوم كه سبب محدث اختيار دوم است مى كنيم و هكذا و اين مستلزم تسلسل الى غير النهايه است .

و يا وجود اختيار در او سبب اختيار نيست كه اين شخص از غيرش محمول است يعنى اختيار حامل او است كه او را بفعل ميرساند و چون محدث اختيار غير اختيار است ناچار منتهى ميشود به اختيار ازلى كه علل و اسباب خارج همه منتهى ميشوند به علة العلل و مسبب الاسباب بالذات پس بازگشت جميع اختيارات باختيار ازلى است كه علت ايجاد جميع موجودات است پس هر كائنى از خير و شر به اسبابى مستند است كه آن اسباب منبعث از اراده ازلى است .

در اين مقام شايسته است كه سخن در معنى اختيار و اراده و قدرت به ميان آيد تا دانسته شود كه اختيار و اراده و قدرت چيست , و مختار و مريد و قادر كيست . آيا اختيار و اراده و قدرت در خلق و خالق به يك معنى است كه معانى الفاظ در عالم ماده چون به عالم وراى ماده سفر كند مطابق سلسله طولى موجودات , و شدت و ضعف مراتب وجودات معانى الفاظ نيز تطور و تشأنى خاص در هر مرتبه پيدا مى كنند . مثلا اراده از جدارا يريد أن ينقض تا به