نصوص الحکم برفصوص الحکم - حسن زاده الآملي، الشيخ حسن - الصفحة ٥٢٣ - در علم بارى تعالى به ماسوايش , و در اقسام قبل و بعد است

انواع تقدم و تأخر و مع

انواع تقدم در كتب اوائل به پنج قسم گفته آمد : تقدم بالزمان , و بالذات كه از آن تقدم بالعلية و تقدم بالسب نيز تعبير مى شود , بالطبع , بالوضع كه آن را تقدم بالرتبه و بالترتيب و بالمرتبه نيز گويند , بالشرف كه آن را تقدم بالفضل نيز مى نامند چنانكه سهيلى در روض انف ( ج ٢ ص ٣٠٩ ) از آن تعبير به تقدم بالفضل كرده است .

انواع تأخر نيز با قياس به تقدم معلوم مى گردد مگر اين كه اجتماع دو علت مستقل بر معلول واحد شخصى محال است .

انواع تقدم را به استقراء , بر اين پنج قسم گفته اند و حصر اضافى است نه حقيقى . و برهانى بر حصل آن اقامه نكرده اند و علماى متأخر بيش از پنج قسم گفته اند , چنانكه گفته آيد .

شيخ رئيس در دانشنامه علائى ( ج ٣ در الهيات ص ٥٠ ط ١ ) چنين تعبير كرده است : پيشى و سپسى يا به مرتبت بود , يا بطبع بود , يا بشرف بود , يا بذات و عليت .

ظاهر اين گونه تعبير اگر چه مشعر به حصر است , ولى چنان كه گفته ايم اين حصر به استقراء است نه به برهان . چنانكه علامه حلى جوهر نضيد گويد : الحكماء حصروا انواع التقديم فى هذه الخمسة ولم نقف لهم على برهان يدل على الحصر اكثر من الاستقراء .

فارابى در رساله شرح فصوصش كه به تلفيق و ترتيب با رساله فصوص , فص شصت و نهم مى باشد گفته است و قبل يقال على وجوه , سپس پنج وجه ياد شده را نام برده است .

قطب شيرازى در درة التاء ( ص ٣٠ج ٣ ط ١ ) بدين وجه گفته است :

تقدم و تأخر بر معانى بسيار اطلاق مى كنند چه شايد كه هر دو بزمان باشد يا بذات يا بطبع يا بمرتبة يا بشرف .

و خود شيخ هم در فصل هفتم نمط پنجم اشارات گفته است الشى