نصوص الحکم برفصوص الحکم - حسن زاده الآملي، الشيخ حسن - الصفحة ٢٥٠ - در تعريف حس بصر و كيفيت ادراك آنست

و باين حركتش خيال ميشود كه هيئت آن مخروطى است چنانكه قطره باران در حال نزولش بخط مستقيم خيال ميگردد , و نقطه اى كه بسرعت دور ميزند خط مستدير مشاهده مى گردد .

و بهترين كتابى كه در ابصار بنابر قول رياضيين تأليف شده است كتاب مناظر و مراياى ابن هيثم بصرى مصرى متوفى سنه ٤٣٠ ه است كه كمال الدين حسن بن على فارسى متوفى ٧١٨ ه آنرا تنقيح كرده است كه بتنقيح المناظر اشتهار دارد و در حيدر آباد دكن هند بطبع رسيده است .

و قول ديگر در ابصار قول طبيعيين است كه قائل بانطباع اند و اين قول مختار ارسطو و اتباع وى و شيخ رئيس است چنانكه از مبحث نفس طبيعيات شفا معلوم است , و فارابى نيز بر همين عقيدت است و گفتارش در اين فص نيز بر همين مبنى است , و دانشمندان طبيعى كنونى بر همين عقيدتند . و سخنى كه مطلبى مهم است بعنوان تبصره در پيش است .

و قول ديگر مذهب طائفه اى از حكماء است كه گويند : مشفى كه بين بصر و مرئى است بكيفيت شعاع بصر متكيف ميشود و بدين جهت آلت ابصار ميگردد .

و قول ديگر مذهب شيخ اشراقى شهاب الدين سهروردى است كه گويد : ابصار نه بانطباع است و نه بخروج شعاع بلكه چون مقابله , مستنير با باصره وقوع يافت نفس علم اشراقى حضورى بمبصر پيدا ميكند .

و قول ديگر كه بقول حاجى صاحب منظومه صدر آراء است , رأى صاحب اسفار است كه ابصار نه به انطباع است و نه به خروج شعاع , و نه بدان نحو كه شيخ اشراق گفته است بلكه بالاتر و دقيق تر از آنها است , به اين بيان :

ابصار به انشاء صورت مماثل با مبصر از عالم ملكوت نفسانى است كه آن صورت مبصر مجرد از ماده خارجيه به انشاء نفس است يعنى