حظّ و بهره كفّار عذاب خالص است، لذا نار اخروى، نار صرف است و مطلقا مزج با غير نار قبول ننمايد، عذاب صرف همين است، لذا حق، از آن به عذاب شديد تعبير فرموده است. و اين تمييز و تخليص عذاب، و عدم جهت رحمت در آن، دائمى و ابدى است و اين نحو از عذاب، قبول انقطاع ننمايد و اين مظهر، بوى رحمت حق را استشمام نكند.

در آيه دوم، مخاطب حضرت خليل الرحمن منغمر در انواع نعم دنيوى است، لذا آن حضرت در مقام نهى از پرستش بت، او را مخاطب قرار داده و فرموده است:

از پرستش غير حق، سخت پرهيز نما؛ چون مى‌ترسم عذاب حق، تو را احاطه نموده و در سلك اولياى شيطان از حق دور بمانى و به اين نعمت‌هاى موجود مغرور مباش، چه آن كه جا دارد كه اسم «منتقم» به مناسبت احكام اسم «الرحيم» از رحمت رحمانيه شامله حق جدايى طلب نمايد و در اين هنگام حاكم بر تو فقط اسم «جبّار» و منتقم خواهد بود و در اين صورت به شديدترين عذاب گرفتار آيى.

و اين مسلم است كه شديدترين عذاب، عذاب آخرت است و در آخرت، رحمت از عذاب به كلى جدا شود و عذاب، عذاب صرف گردد و اين از خواص حكم «الرحيم» است كه در مؤمن مبدأ لذات و نعم و در كافر، منشأ عذاب اليم است كه جهت ظاهر و باطن او را فرا گرفته و باطن روح او در چهار موجه اضطراب، حيران و عذاب از باطن او طالع شده و به ظاهر سرايت كند.

از آنچه ذكر شد، تخليص و تميز رحمت از عذاب و راحت از آلام، از خواص اسم رحيم است و اين تمييز و تخليص در بهشتيان و اهل جهنم دو قسم متصور است: تخليص تام، و تميز ناقص. و صرّح بذلك الشيخ الكبير في تأويلاته بقوله:

«إنّ الحضرات الكليّة بالرحمة ثلاثة: حضرة (يعنى منحصر است در سه حضرت از حضرات وجوديه و مظاهر الهيّه) الظهور و البطون و حضرة الجمع ... و كل موجود فله هذه المراتب، و لا يخلو عن حكمها ... و على هذه المراتب الثلاث تنقسم أحكام الرحمة في السّعداء و الأشقياء و المتنعّمين بنفوسهم دون أبدانهم كالأرواح المجردة (از باب آن كه‌