و لنقدّم لذلك مقدمة و كأنّا قد ذكرناها فيما سلف، فنقول: إنّ الخلق هو ملكة يصدر بها من النفس أفعال‌مّا بسهولة من غير تقدّم رويّة، و قد أمر في كتب الأخلاق بأن يستعمل التوسّط بين الخلقين الضدّين ...».

ما، در اواخر اين مباحث، بيان مى‌كنيم كه تكميل نفس به اعتبار عقل عملى از چه طريق حاصل مى‌شود. آنچه در اينجا مورد حاجت است، آن است كه نفس كامل در علم و غير كامل در عمل به واسطه وجود ملكات و هيآت بدنى مضاد با جوهر عقلانى نفس، بعد از مفارقت از بدن، خود را به جهت نازل وجود خود متمايل بلكه منجذب مشاهده مى‌كند. و از ناحيه انغمار در مقتضاى قواى حيوانى به عذاب دردناك دچار مى‌گردد.

و اگر نفس، در عمل نيز كامل باشد و ملكه عدالت و توسط در اخلاق در او حاصل شده باشد، به واسطه تنزه از انقياد و اطاعت قواى شهوانى و غضبى، به امور مربوط به جهات بدنى و حيوانى به قدر ضرورت تدبير بدن، مادامى‌كه تعلق‌

هر چه در تحصيل معرفت كوشا باشد و به حدى برسد كه در مقام كسب معلومات و رفع مجهولات، افراط نمايد ملوم نمى‌باشد، ولى به اعتبار عقل عملى و جنبه سافل- كه جهت تدبير امور دنيوى و تحصيل غايات عاجله است- توسط، مطلوب تام اوست نه افراط و تفريط، به همين لحاظ گفته‌اند:

اصول فضايل، چهار است: توسط در قوه شهوى، عفت و اعتدال در قوه غضبى، شجاعت و در قوه تدبير و تنظيم امور، حكمت و توسط در مجموع، عدالت است. اصول عدالت، سه و اصول فضايل، چهار است.

ما، طى مباحث بعد، اين مسأله را به طريقه حكيم محقق احمد بن محمد معروف به ابو على ابن مسكويه- خازن- رازى (رض) تقرير مى‌نماييم. ايشان در علم اخلاق كتابى به سبك حكما نوشته‌اند كه در باب خود نظير ندارد و اين مباحث را عالى تقرير نموده‌اند. ملا صدرا گويد ابن مسكويه در حكمت عملى، تالى شيخ رئيس است در حكمت نظرى.