شرط حصول صور نوعيه در مواد است به شرط آن كه از امتزاج صورتهاى عنصرى و بسايط، كيفيت متوسطى به نام مزاج، حاصل شود تا صور نوعى در امزجه حاصل از عناصر، حلول نموده تا مبدأ آثار و مصدر افاعيل مخصوص به آن نوع شود.

اما مسأله تصغّر اجزا و عنصريات بسيط چه نحو است؟ و تصغّر اجزا شرط جهت حصول مزاج قوى است [١] نه شرط از براى حصول نفس مزاج؛ چه آن كه منشأ احتياج به تصغّر اجزا، فعل و انفعال تام تمام است و حدوث فعل و انفعال اگر چه به نحو ضعيف باشد، مبتنى بر تصغّر اجزا نمى‌باشد. آنچه كه در اين باب مى‌تواند شرح كلمات حكيم مؤسس آقا على مدرس باشد، آن است كه در مركبات حقيقى بايد اجزاى مركب- چه اجزاى بسيط كه مبدأ حصول مزاج و منشأ تحقق ماده جهت حصول صور نوعى و چه ماده و هيولاى قابل صورت نوعى- كلا به وجود واحد موجود باشند و داراى وحدت حقيقى موجب حمل برخى از اجزا بر برخى ديگر و بالاخره بايد وجودى واحد ملاك تحقق اجزا به صورت واحد و ميزان از براى انتزاع جهات مختلف باشد. ملاك وقوع زيد مثلا در مقوله جوهر و متحقق به وجود جزئى واحد، تحقق انسان است به وجود خاص واحد خارجى مبدأ انتزاع جنس و فصل و تطبيق مفهوم كلى انسان در وجود زيد و مصداق واقع شدن زيد از براى مفهوم كلى حيوان ناطق و انتزاع كلى حيوانى (جسم نامى حساس متحرك بالاراده) با حفظ جوهريت معانى منتزع از مصداق واحد و وجود فارد.

از اينجا شخص خبير متفطن مى‌شود بر عدم بقاى صور عناصر به نحو فعليّت و مبدئيت آثار خاص و عدم جواز تحقق مركب حقيقى از عرض و جوهر،

[١]مسأله حصول مزاج و تحقق مبادى فعل و انفعال در ابدان و اعضاى انسان در كتب اطباى قديم بخصوص در كتاب قانون، كتاب طبى شيخ رئيس و شروح تعليقات شارحان (شرح مسيحى و شرح علامه شيرازى) مفصل مورد بحث قرار گرفته است.