«... إنّ مرورهم على الصراط قدر نورهم» و از اهل عصمت و طهارت، منقول است: إنّ الصراط يوم القيامة يظهر للأبصار على قدر المارّين عليه، فيكون دقيقا في حقّ بعض، و جليلا في حقّ آخرين، و أنّهم يعطون نورهم على قدر أعمالهم ...

در كتاب مجيد به انحاء و اقسام حشر، اشاره و تصريح شده است. و حشر خلايق به اعتبار اعمال آنان مختلف است، فلقوم على سبيل الوفد (يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً) سبب چيست كه حشر اهل تقوى به اسم رحمان اضافه شده است و اسم حاكم بر مظهر آنان به اعتبار رجوع به حق، اسم رحمان است؟ سرّى است كه بيان خواهد شد. و لقوم على سبيل التعذيب، يحشر أعداء اللّه إلى النار فهم يوزعون.

در شأن قومى ديگر از اهل معصيت، (نَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً) قومى محشور مى‌شوند در حالى كه داراى نور توحيد لازم بصيرت معنوى نيستند (وَ نَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى‌) جميع آنان به صور اعمال و يا نيات خود محشور شوند، چه آن كه اخلاق و ملكات، صورت آخرت خلايق است و چه بسا اشخاصى كه به صور متعدد از بهايم، در آخرت ظاهر شوند، لذا به آن، يوم فزع الأكبر اطلاق شده است.

اما مسأله حبس برخى از ارواح در برازخ و مكث آنان در درجات برزخ و يا مرور آنان به آخرت و يا انجذاب برخى به اسم حاكم بر آنان جهت رجوع به غيب وجود و نيز مقدار عذاب و كيفيت تنعّم و يا لذات آنان در مراتب برزخ، تابع اعمال و نيّات متجسم و متقدر از اعمال است.

اما مسأله شفاعت و نحوه تأثير شفعا در نفوس و كيفيت شفاعت و سبب قابلى و فاعلى آن و نيز بيان شفاعت حق و نحوه آن و سبب الهى و عبدى آن و اين كه آيا شفاعت اختصاص به آخرت دارد و يا آن كه در درجات و مراتب برزخ نيز شفاعت موجود است، محتاج به مجالى واسع است.

و قد تحصّل ممّا ذكره هذا الفيلسوف النحرير و العارف المتألّه أنّ المعاد في يوم المعاد هذا الشخص الإنساني الموجود في دار الغرور و المحسوس المركّب من القوى المتضادّة و الإنسان الممتزج من الأجزاء و الأعضاء الفاسدة الكائنة