[١]. ر. ك: مقدمه اين مقاله، اين كه آيا در ايران قبل از ظهور اسلام علوم متداوله در يونان و قبل از يونان علوم مرسوم در مصر و دره نيل چه اندازه وجود داشته است و يا آن كه اين مرز و بوم به كلى خالى از حكما و فلاسفه الهى و طبيعى و علوم رياضى و طب و غيره بوده است و به واسطه طبقه‌بندى اجتماعى مرسوم در آن عصر تحصيل علم آزاد نبود و تعليم مطالب بخصوص اختصاص به اشخاص معين داشت، كسانى كه اين عقيده را اظهار نموده‌اند گويند اگر ايران مركز علوم بود، بايد آثارى در علوم عاليه مانند حكمت و رياضيات و طب و ... باقى مانده باشد كما اين كه از ساير مراكز مهم علمى آثارى در دست است و نمى‌شود با اطمينان گفت كه كليه آن آثار از دست رفته است.

برخى گويند علوم الهى به صورت عقايد دينى و يا افكار سرّى و احيانا به طور رمز در دسترس اهل قرار داشت. بعضى‌ها كه خيلى تعصب دارند گويند هر گوشه و كنار بلاد معمور ايران اشخاص دانشمند همرتبه بو على سيناها و زكرياى رازيها اين طرف و آن طرف پراكنده بوده‌اند. اين كه اسلام قيود و بندهاى مرسوم در اجتماع اعصار قبل از خود را از پاى بشر باز كرد و در رتبه اول از علم ترويج نمود و طلب و تحصيل علم را واجب دانست- اگر چه در دورترين نقاط تحصيل آن ميسر شود- امرى است كه همگان بر آن واقفند.

در اين كه ملت ايران از ملل با استعداد عالم است، شكى نيست و در دوران اسلامى مردم مملكت عزيز ما پرچم‌دار علوم اسلامى و در صف مقدم بر همه دانشمندان قرار گرفتند، از اين رو بسيار بعيد است كه ايرانيان ادوارى را دور از علوم و معارف پشت سر گذاشته باشند، در حالتى كه هميشه از ملل قدرتمند عالم محسوب مى‌شدند و با ملل متمدن جهان سر و كار داشتند.

مطلب قابل توجه در اين زمينه آن است كه حكمت الهى در يونان و در مصر و ايران قبل از ارسطو و اتباع او و جمع قليلى قبل از ارسطو مبتنى بر بحث و استدلال نبوده است، بلكه در مسائل ربوبى سالكان اين طريق ارباب كشف و شهود بوده‌اند و مطالب خود را به صورت رمز تحرير مى‌نموده‌اند و اين امر علل زيادى دارد كه در جاى خود بايد گفته شود و از جمله مطالبى كه مبتنى بر رمز است، مسأله قاعده اهل شرق و حكماى فرس و افاضل عجم قائلان به دو اصل: نور و ظلمت مى‌باشد كه نور اشاره به واجب الوجود و ظلمت رمز از ممكن و امكان است يا به قول علامه محقق شمس الدين محمد شهرزورى: [١]

[١] شهرزورى يكى از اساتيد حكمت اشراق است كه در واقع شرح او، حلّال رموز كتاب حكمت اشراق است و قبل از