حكيم دانا و فيلسوف محقق آقا على مدرس معروف به آقا على حكيم، داراى طريقه خاصى در معاد است كه با مختار برخى ديگر از محققان متأخران مثل غياث الدين منصور و دوانى و مير داماد از اين جهت فرق دارد كه آقا على [١] عود روح به بدن و يا تعلق آن به جسم را مطابق آنچه در روايتى از حضرت صادق در تفسير صافى نقل شده است، به حركت بدن به طرف روح و اتصال آن بعد از حركات، به نفس ناطقه مى‌داند. و در اين باب رساله‌اى تأليف نموده است كه در تهران به چاپ رسيده است [٢]. و اين رساله، مجموعه حواشى اوست كه به برخى از مواضع كتاب نفس اسفار نوشته است. قال- قدس اللّه روحه:

«و اعلم أنّ المركّب، منه حقيقي و منه اعتباري، و الأوّل ماله وحدة حقيقيّة يصير بها واحدا حقيقيا مندرجا تحت واحد من الأنواع المتحصّلة الحقيقية من‌

[١]. نگارنده، طريقه غياث الدين منصور شاگرد و فرزند مير صدر شيرازى دشتكى را در مباحث بعد به نحو تفصيل نقل مى‌نمايد.

[٢]. آقا على حكيم در مقدمه رساله گويد: هذه نبذة من تعليقاتي على مبحث المعاد من الأسفار الأربعة لصدر الحكماء و المتألّهين (قدس سره) أفرزتها منها، و جعلتها رسالة مختصرة [١] مخصوصة بإثبات المعاد الجسماني، بالبرهان العقلي حسب القواعد التي حققها الحكماء الإلهيّون المحققون- قدس سرهم- إجابة لالتماس بعض إخوان الدين و سميّتها ب «سبيل الرشاد في إثبات المعاد» فأقول متوكّلا على اللّه و متوسّلا بأنبيائه، و أوصيائه عليهم السّلام، اعلم أنّ المركّب ...

اين رساله، چون مختصر است و در عين اختصار مشتمل است بر تحقيقات عالى، نگارنده، به شرح آن پرداخته است و قسمتى از آن را در اينجا نقل مى‌كند. اما روايتى كه آقا على به شرح مضمون آن پرداخته است، يكى از عالى‌ترين آثارى است كه از اهل عصمت و مبادى علوم وهبيّه و معارف لدنّيّه، به ما رسيده‌اند. بايد يكى از مزاياى طريقه تشيع بر ساير مذاهب اسلامى را، وجود سلسله معارفى كه از طريق ولايت به شيعه رسيده است، دانست. و مشايخ ما اين آثار را با تحمل مشكلات به ما رسانده‌اند.

[١] حواشى آقا على بر قسمت سفر نفس اسفار، مفصل است. و شايد تمام آن حواشى بيش از مطالب كتاب نفس است و متضمن عالى‌ترين تحقيقات در علم النفس. اين حواشى را استاد آقا على به سفر نفس كتاب اسفار منتقل نموده است و اين كتاب در دست مرحوم دانشمند بزرگوار آقا ميرزا فضل اللّه خان آشتيانى بود و هم اكنون در تصرف ورثه مرحوم آقا على مدرس است. طبع و انتشار اين حواشى خدمتى است بر عالم فلسفه و علم.