خوب اهل تعقل توجه دارند كه غير از ملا صدرا احدى از متكلمان و حكماى اسلامى نمى‌توانند معتقد باشند كه شخص معاد عين شخص دنيوى است، لذا اكثر محققان، اعتقاد به عينيّت و يگانگى را نفى كرده و به مثليت معتقد شده‌اند، در حالتى كه خلق (وجود دنيايى) و بعث (وجود اخروى) يك چيز است.

و ما هو المعاد و المحشور في يوم النشر يكون عين ما هو الموجود في دار الغرور.

اما اگر كسى بگويد جهات متكثر از قبيل تجسّم و تقدر و تلون به لون مخصوص و الم و لذت و چشيدن طعوم متعدد و رؤيت الوان مختلف و بالأخره كثرات مخصوص به افراد جزئى مادى انسانى كه لازمه حشر اجسام و معاد نفوس و ابدان است، به عالم دنيا و دار حركت و تغيّر و فساد و جهان مادى و كيانى و گيتى اختصاص دارد و اين همه تكثر در آخرت از چه حاصل مى‌شود؟ آخوند ملا صدرا براى اثبات معاد، مقدماتى را بيان و تمهيد فرموده است. و يكى از مقدمات همين اصل است كه بيان فرمود كه منشأ كثرات- مثل ادراك لذات جسمانى مخصوص سعدا و آلام و عذاب جسمانى خاص اشقيا- به جهات فاعلى حق در عالم آخرت قوام دارد و نشأت آخرت، عالم فعليات و ظهورات است و بهشت و جهنم مسلما داراى مظاهر و مراتب جسمانى هستند. و از باب آن كه ادراكات جزئى قائم به حواس ظاهرى و مواضع مادى متغير فاسد، در آخرت به مواضع فاعلى و جهات دائمى و باقى (به مقتضاى كلام معجز نظام وجوبى كه در شأن اهالى عالم آخرت فرمود: «أُكُلُها دائِمٌ» و نيز فرمود: و فيها ما تشتهيه الأنفس و تلذّ الأعين) قيام دارند و آن نشأت، مانند دنيا فانى نمى‌باشد، فرموده‌اند:

«... و اعلم أنّ النفس ما دامت في هذا العالم كان إبصاره بل إحساسه مطلقا غير متخيّلة، لأنّه في الأوّل يحتاج إلى مادة خارجيّة و شرائط مخصوصة و في الثاني لا يفتقر إليها. و أيضا التخيّل هاهنا غير المشاهدة إلّا في بعض الأحيان و عند الرؤية، و أمّا عند خروج النفس عن غبار البدن و انسلاخها من هذا القشر انسلاخ الحيّة عن جلدها، فلا فرق حينئذ