در عالم مثال و برزخ، رساله‌اى به آن تفصيل نوشته نشده است مقدمة بايد بگوييم: دلايلى كه بر لزوم وجود معاد ذكر نموده‌اند، برخى فقط بر اصل معاد دلالت دارند و در اثبات معاد جسمانى و روحانى معا، رسا و گويا نمى‌باشند نظير ما قيل: [٢] «إنّا نرى في الدار الدنيا مطيعا و عاصيا و محسنا و مسيئا، و نرى أنّ المطيع يموت من غير ثواب يصل إليه في الدنيا، و المسي‌ء يموت من غير عقاب يصل إليه في الدنيا، فإن لم يكن حشر و نشر يصل [فيه‌] الثّواب إلى المحسن و العقاب إلى المسي‌ء، لكانت هذه الحياة الدنياويّة عبثا بل سفها ...».

اين حجت، در آيات بيّنات قرآن كريم موجود است: (إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها لِتُجْزى‌ كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى‌) [٣].

در مقام رد شبهه منكران حشر و نشر و عالم آخرت فرمايد: (... وَ ما خَلَقْنَا السَّماءَ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما باطِلًا ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ ...) [٤].

اين قبيل آيات، مثل دليل منقول از مقاصد و اربعين، فقط وجود نشئه ديگر و نيل به ثواب يا عقاب را اثبات مى‌نمايند و بر خصوص حشر اجساد دلالت ندارند.

برخى، از باب امكان جمع بين سعادات و انواع آن از جسمانى و روحانى، به‌

[١]به واسطه پيدايش مأخذهايى كه دانشمندان غرب به دست آورده‌اند، در اين قبيل از مباحث مى‌توان جهات مجهولى را نيز معلوم نمود.

[٢]امام فخر در كتاب اربعين و شارح مقاصد در شرح مقاصد و شارح مواقف در كتاب شرح مواقف.

[٣]طه [٢٠] آيه ١٥. در اين آيه به وجود عالم آخرت و تحقق آن از باب غايات افعال بشرى و نيل هر انسانى به ثمره افعال و جزاى اعمال خود اشارت رفته است.

[٤]ص [٣٨] آيات ٢٧ و ٢٨. اين آيه بر تحقق غايت و لزوم نيل هر موجودى به غايت وجودى خود و اثبات نشأت آخرت از طريق غايات و نهايات و وجوب رجوع نهايات به بدايات دلالت نمايد.