خارجى متحدند موافقا للسيد السند صدر الدين الدشتكى و تبعا لصدر ائمة التوحيد و التجريد. اجزاى متغاير، محال است كه بعضى بر بعض ديگر صدق نمايد و اشيايى كه در خارج هر كدام به وجودى منحاز از ديگرى تحقق دارند، نه بين آنها جهت قوه قابل لحاظ است و نه جهت تحصل؛ چه آن كه اجزا و اشياى متغاير هر كدام در حد خود فعليت و وجود خاصى دارد كه در ديگرى وجود ندارد نه جزئى بر جزئى قابل حمل است و نه جزئى بر جزئى صدق نمايد و نه مجموع مركب، حقيقتى غير از اجزاء است و در چنين حقايقى به هر اعتبار كه لحاظ شود، ملاك وحدت، موجود نمى‌باشد، بر خلاف ماده و صورت كه صحت حمل در آنها ملاك اتحاد وجودى است، لذا گفته مى‌شود: الحيوان جسم نام و الجسم جوهر قابل و الحيوان و هكذا. به همين ملاحظه، شيخ و برخى از تابعان او تصريح كرده‌اند: الهيولى و الصورة بحسب الذات متعددة بحسب المعنى. يعنى در وجود خارجى متحد و در تحليل عقلى و يا در وجود ذهنى متغايرند.

بهمنيار تصريح كرده است كه: ماده، جوهر است به اين معنا كه آماده است كه يكى از اشياى متعين بالفعل شود، در حالتى كه بالقوه است و المادة شي‌ء بالقوه.

بنابراين، ماده، قوه وجود است و فعليت آنها گروى امرى ديگر غير ذات آن مى‌باشد. آنچه در اينجا بر سبيل تمهيد مقدمه، تحرير مى‌شود، در فهم آنچه از حكيم مؤسس آقا على مدرس نقل شد مدخليت دارد و از براى فهم مطالب رساله جدا نافع است.

بحث و تحقيق‌

و اعلم أنّ في المقام شكوكا صعبة لا باس بذكرها و بيان وجوه التفصّي عنها.

دانشمند محقق و حكيم بارع فاضل، ملا جلال دوانى بر قول به اتحاد، اشكالات و مناقشاتى بر حكيم مدقق و فيلسوف نحرير عصر وارد ساخته است. مير صدر به اين اشكالات جواب داده است، بعضى از اين اشكالات و اجوبه، ناتمام است و يا