ممتزجه و تركيب حاصل از امتزاج و به قول مشهور حصول صورت مزاج- اين صور، حادث مى‌شوند و يا آن كه صور، خلع نمى‌شوند بلكه حدوث حالت توسط، منشأ مى‌شود كه اين كيفيت متوسطه حاصله، محل صورتى معدنى و يا نباتى مثلا واقع شود، بلكه تركيب از چند عنصر معين، سبب پيدايش صورت مبدأ افاعيل و منشأ آثار و شرط حدوث صورت و سبب حصول مبدأ فعليتى كه اثر مترتب بر آن، غير اثر خاص اجزاء مركب باشد، نيست بلكه دو عنصر و كمتر نيز امكان دارد به علت علل و اسباب خارج، در كيفيت فعل و انفعال، قبول تغيّر حال نموده و به صورتى منقلب شود كه مبدأ آثار نوع خاص گردد.

اين، يكى از مسائل مهم است كه بايد مورد توجه قرار گيرد و بايد در آن بحث شود كه آيا يك عنصر، امكان دارد به واسطه انفعال از امور خارج از ذات خود و قبول كيفيت انفعالى و فعلى، مبدأ حصول نوعى از انواع شود و يا آن كه در حصول نوع منشأ آثار متفنّن، تركيب از دو عنصر، لازم و امرى حتمى است؟ آيا در عنصر واحد بدون امتزاج با صورت بسيط ديگر، صورت نوعيه ممكن الحصول است؟ يا مبدأ بسيط و واحد مى‌شود ماده موجودى شود كه از آن آثار متعدد سر بزند؟ و اين امكان دارد كه انفعال حاصل از شى‌ء خارجى كه جزء عنصر محل حدوث صورت نوعى نيست و امرى كه خارج از وجود عنصر مبدأ حصول نوع است، شرط حدوث صورت نوعى را فراهم نمايد؟ در اين مقام زيادتر از اين مى‌توان بحث كرد. نگارنده، در حواشى خود بر يكى از رسايل ملا صدرا، در اين باب مفصل بحث كرده است.

بحث و تحقيق‌

بنابر آنچه كه ذكر كرديم، اين مسأله روشن شد كه بقاى صور عناصر، در ممتزجات و مركبات حقيقى و عدم بقاى آن چه معنى دارد. نگارنده، در حواشى خود بر رساله، مفصل بيان كرده است كه بعضى از اشكالات شيخ بر قول كسانى‌