اين مسلم است كه در اجزاى مركبات حقيقى، تأثير و تأثر و فعل بعضى از اجزا در جزء ديگر و انفعال و تأثر جزئى از جزئى، در حصول قوه و استعداد، جهت قبول صورت ديگر اكمل از صور عناصر اصلى، شرط اصلى است.

و ما در مقام تحقيق در نحوه وجود مركب حقيقى گفتيم: مركب حقيقى حاصل نمى‌شود مگر آن كه بين اجزا، افتقار و عليت به حسب كثرت لازم تركيب از اجزا و وحدت حقيقى و تحقق اجزا به وجودى واحد و ماهيت واحده موجود باشد.

و نيز گفتيم: حصول وحدت خاص، شرط تحقق مركب حقيقى است و مجرد اتحاد وجودى، ملاك حصول تركيب حقيقى نمى‌باشد. به هر حال در مركب حقيقى، برخى از اجزا بالفعل مى‌باشند و بعضى بالقوه و بعضى، علت و برخى، معلول و جزئى، سارى در مراتب مختلف و اجزايى محل در برخى از مركبات و وقوع جميع اجزا در سلك وجودى واحد و ماهيتى واحده، بالأخره وجود كثرت به اعتبارى و تحقّق وحدت به اعتبارى.

و اين مسأله نيز از امور مسلم است كه بدون تماس و تلاقى اجزا تأثير و تأثر طبيعى در اجزاى مركب واحد حاصل نمى‌شود. و اين نيز مسلم است كه صور بسايط و عناصر اصلى، اگر به حال خود مثل حال قبل از تركيب باقى بمانند، مركب حاصل نمى‌شود؛ چه آن كه اگر اجزا، فعليت اصلى خود را نگه دارند، تركيب طبيعى و ذاتى موجود نمى‌شود و جهت قوه و جهت فعليت به وقوع نمى‌پيوندد و هر فعليتى فعليت ديگر را نفى نمى‌نمايد و هر صورت متحصل بالفعل، داراى وجودى و ماهيتى است مباين با وجود و ماهيت صورت و فعليت ديگر و با وصف تحصّل و فعليت، اجزاى متحقق فقط منشأ حصول مركب اعتبارى خواهند بود نه تركيب حقيقى و اثر مترتب بر اجزا نيز، چيزى غير او اثر حاصل از نفس اجزا جدا جدا از يكديگر نخواهد بود و حال آن كه اجزا