لذا برخى از اهل تحقيق فرموده‌اند: «إنّ الجسم التعليمي لو كان مركبا من جوهر و عرض [١] لم يكن جوهرا و لا عرضا، إذ لا يكون موجودا حقيقيا له وحدة حقيقيّة، بل أمرا اعتباريا له وحدة اعتبارية، فلا يكون من أقسام شي‌ء منهما، إذ الوحدة في التقسيمات معتبرة على ما بيّن في موضعه ...» به همين مناسبت، در السنه طالبان حكمت مشهور شده است كه: مجموع [٢] مركب از داخل (جوهر) و خارج (عرض) خارج است.

بنابر آنچه كه ذكر شد، ملاك تحقق مركب حقيقى و شرط اساسى حصول مركب از اجزاى متغاير كه همه اجزا به وجود واحد موجود باشند، آن است كه برخى از اجزاى مركب، منفعل و بعضى، مبدأ فعل و برخى از اجزا، مؤثر، بعضى متأثر و بالأخره ايتلاف خاص بين اجزاى مركبات، منشأ تحصّل مركب حقيقى است، و صرف معلوليت بعضى از اجزا و عليّت برخى از آنها بدون ايتلاف‌

[١]ما، در طى اين مباحث در مقام شرح كلام استاد اقدم بيان مى‌كنيم كه تركيب جوهر و عرض، تركيب اتحادى است و صحت حمل، دليل بر اين اصل است، ولى بين عدم وقوع مجموع مركب از جوهر و عرض، تحت مقوله جوهر يا عرض و تركيب اتحادى جواهر با اعراض منبعث از ذات منافات نمى‌باشد.

[٢]يعنى از مقولات نه‌گانه خارج است و در بين مقولات، جوهر، جنس عالى و عرض، عرض عام و از معانى عام و عوارض تحليلى بشمار مى‌رود و از باب آن كه هر مقوله‌اى در مقولات عرض، جنس عالى است و بين اجناس عالى، تباين به تمام ذات موجود است، ناچار جهت اشتراك ماهوى، معقول و متصور نيست و ملاك خروج مفهومى از مقوله و واقع شدن آن مفهوم در سلك معانى عام، صدق آن مفهوم و يا تحقق آن حقيقت در دو مقوله متباين است و لازم نيست كه مفهوم خارج از مقولات، از امور انتزاعى صرف باشد، بلكه برخى از اين مفاهيم علاوه بر اين كه داراى مصداق بالذات مى‌باشند، منشأ تحقق متباينات و متجلّى در اضداد و سارى در كثرات مى‌باشد، مثل وجود و وحدت و امور مساوق با اين دو، لذا اين كلام شيخ اشراقى كه گويد هر مفهومى كه تحقق خارجى آن، موجب تكثر و تكرر آن طبيعت شود، بايد امر اعتبارى محسوب شود، تمام نيست؛ چه آن كه تحقق شى‌ء بذات خود، با اعتبارى بودن آن ملازم نيست مثل مفهوم وجود و وحدت و تشخص و ...