سنت، بهشت و دوزخ و نيل به ثواب و عقاب و آلام و لذات جسمانى، از براى جميع نفوس انسانى ثابت است. و اين، با گفته اهل تحقيق و نصوص و اشارات وارد از شرع كه نفوس كمّل به مقام جنت ذات و صفات تشرف حاصل نمايند منافات ندارد، چه آن كه حشر به اعتبار درجات و مراتب مختلف و متعدد نفوس، مختلف و متعدد است، چه آن كه نفوس كاملان در علم و عمل و واصلان به درجات عالى از سعادات و نفوس اوليا و محققان از اهل تجريد و توحيد و صاحبان مشاهده و عيان كه جامع جميع حضرات و داراى مراتب و درجات از سعادت مى‌باشند، جامع جميع اقسام حشر و واجد كليه مراتب و درجات جنّاتند.

غرض ملا صدرا از نقل كلمات شيخ در اين باب، آن است كه شيخ به امكان يا وجه صحت معاد جسمانى تصريح نموده است. و اگر چنانچه شيخ و اتراب و اتباع او به تجرد برزخى معتقد بودند و عالم آخرت را به عالم تجرد تام منحصر نمى‌دانستند و عالم اجسام و تقدرات جسمانى را در عالم ماده منحصر نمى‌نمودند، معاد جسمانى را با دلايل عقلى اثبات مى‌نمودند و در امر معاد جسمانى به تعبّد صرف اكتفا نمى‌كردند و در اين مسأله مهم كه جزء شريفترين امور اعتقادى محسوب مى‌شود، در زمره مقلدان قرار نمى‌گرفتند.

آخوند ملا صدرا معتقد است كه در بين اعاظم حكما فقط شيخ و فارابى بوجه صحت معاد جسمانى به طريق معقول اشاره نموده‌اند. و غير از شيخ اعظم، شيخ كامل امام غزّالى نيز در توجيه معاد جسمانى و بيان وجوه صحت آن، كامل‌تر از آنچه كه شيخ فرموده است، مطلب قابل توجهى ذكر نموده است؛ لذا بعد از نقل كلام شيخ فلاسفه اسلام گويد:

«و يقرب منه ما ذكره الشيخ الغزالي في بعض منصوراته [١] بقوله:

[١]لا يخفى على الماهر في الفن كه شيخ غزالى از آنجا كه به تجرد برزخى نفوس قائل است و به برخى‌