إلى الموادّ الخارجيّة المظلمة الذوات إلّا من جهة تعلّقها البدن الطبيعي و كلّ إضافة تحصل من هذه الجهة تكون وضعيّة مادّية لا إدراكية إشراقيّة، فإطلاق الإضافة الإشراقيّة على ما ذهبنا إليه أحرى و أوفق. على أنّا قد أقمنا البرهان على أنّ الصورة المادية لا يمكن أن تكون مدركة بالذات، و هذا ممّا يشبه أن يكون ممّا وقع فيه الخلاف بين معتبري الفلاسفة، و لهذا ذكروا: إنّ كل إدراك إنّما يحصل بضرب من التجريد».

بحث در مسأله ابصار و رؤيت يكى از موارد اختلاف بين دانشمندان و محققان قديم و جديد است. و اين كه آيا ادراك بصرى و رؤيت به چه حاصل مى‌شود و ملاك حصول علم در انسان از ناحيه ادراك بصرى و يا فعل و انفعال مادى حاصل در قوه باصره و اعصاب مبدأ انتقال صورت بصرى در مواضع دماغى به چه كيفيت تحقق مى‌يابد تا آن همه اشكالات دفع شود، از جمله مسائلى است كه درباره آن مختلف سخن گفته‌اند. اين مسأله در بين اهل تحقيق نيز مورد توجه است كه ادراك، غير احساس و فعل و انفعال طبيعى است. و فعل و انفعالات حاصل از طريق احساس و تأثير و تأثر در مواضع احساس، مقدمه ادراك و حصول علم به امر خارجى جزئى است. و صورت ادراكى، بعد از حصول احساس و بعد

بالعرض و بالذات نيست بلكه طور وجودى او نحوه وجود ادراكى است، روى اين ميزان، مقايسه نفس با حق اول به حسب علم اشراقى حاصل از حق نسبت به ممكنات در علم فعلى، اصلا وجهى ندارد و اين كه از جانب شيخ اشراق، اشكال ملا صدرا كه مادى، فاقد ملاك حضور است را جواب گفته است كه مادى نسبت به مجردات مادى نيست، تمام نيست؛ چون حقايق مادى از جنس مضافات نيستند كه به اعتبارى مادى و به اعتبارى مجرد باشند. و اما جوابى كه در جواب اشكال ملا صدرا در مسأله حول داده است درست نيست، چون ملا صدرا به شيخ اشراق اشكال كرده است:

اگر چنانچه مبصر، شى‌ء خارجى باشد، بايد أحول، دو صورت خارجى را ادراك نمايد. و جواب از اشكال به اين كه احول، صورتى را در خارج و صورت دوم را در عالم مثال مى‌بيند، خيلى از صواب دور است و اشكال ملا صدرا قابل دفع نيست. ر. ك: حواشى اسفار، چاپ ط ١٣٨٠ ه. ق، علم النفس، ج ١، ص ١٨١- ١٨٣.